مهر درخشان: بررسی شخصیت علمی و عرفانی ایت اللَه سید محمد محسن حسینی طهرانی

هم‌چنین ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را ولایت عقل و فطرت و انسانیت تعریف و تفسیر می‌کردند .¹ ازاین‌رو دستگیری امام و مقام ولایت را مربوط به باطن انسان می‌دانستند؛ حال گاهی در ظاهر مصلحت می‌باشد و گاهی نمی‌باشد. اگر کسی از روی صدق، قدم در میدان تقوا و تهذیب و توحید بگذارد و واقعاً طالب حقیقت باشد، ولایت بدون مشاهده ظاهری نیز راه او را می‌گشاید و از کریوه‌های صعب‌العبور نفس می‌گذراند و به مطلوب می‌رساند.²

توسل به امام را عین توسل به خود حضرت حق می‌دانستند که عارف در این توسل، خدا را مشاهده می‌کند و ولایت خدا را ادراک می‌کند، و امام را واسطه‌ای می‌بیند که هیچ ندارد و در مقابل ولایتِ حق، صفر است. برخلاف دیگران که برای امام حسابی جدا باز می‌کنند، و تصور می‌کنند اگر بدین صورت به وی متوسل شوند، مشمول لطف و عنایت مقام ولایت هستند؛ غافل از اینکه این امام نیست، بلکه مخلوق تخیلات خود آنهاست! آن ولایتِ استقلالی که در ذهن خویش درست کرده‌اند، در حقیقت ولایت نیست؛ بلکه توهم و اوهام است و ساخته و پرداخته ذهن است.

نکته ای که در اینجا مهم می‌نماید این است که اگر چه بسیاری از عرفای تشیع به این نگاه عرفانی در مورد ولایت اشاره کرده اند اما دو نکته در خصوص ایشان اهمیت توجه به مبانی ایشان را دو چندان می کند:

اول طرح وسیعِ بحث ولایت و انسان کامل و تبیین شاخصه های آن و تفسیر ظرائف تجلی توحید در نفس اولیای الهی و کیفیت تنزل مشیت الهی در نفس ولی الهی و اجراء آن در عوالم مادون، با توجه به آیات و روایات و شواهد مختلف عقلی و تطبیق آن بر حکایات مختلف عرفا و اولیای الهی. 

دوم تبیین و تفسیرِ تبلور ولایت در نفس سالک که چگونه در عرفان عملیِ خویش، این حقیقتِ تبیین یافته در عرفان نظری را پیاده کند و آن را در نفس خود بالوجدان مشاهده نماید.

عقلانیت و حق‌گرائی معیار تشیع

آیة اللَه حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی به پیروی از علامه طهرانی قدّس اللَه سرّهما، شیعۀ امیرالمومنین را شخصی می‌دانستند که دنباله‌رو مرام آن حضرت و پایبند به مبانی اخلاقی و موازین فطری و ملاک‌های توحیدی باشد؛ حال از هر آیین و کیش و مذهبی که می‌خواهد باشد.

به تعبیر ایشان، شیعه أمیرالمؤمنین آن کسی است که به‌دنبال او حرکت کند، هرچند به ظاهر نصرانی باشد؛ و مخالف أمیرالمؤمنین آن کسی است که برخلاف مسیر ولایت او که مسیر حقّ است حرکت کند، هرچند به ظاهر شیعه باشد. فرق نمی‌کند که شخص چادری باشد یا بی حجاب، ریش گذاشته باشد یا آن را زده باشد؛ در هرجا که حرف حق را زد، آنجا علی وجود دارد و علی در کنار او ایستاده است؛ چون «علیّ مع الحق و الحقّ مع علیّ؛ علی با حق است و حق با علی است.»⁵

از پدر خویش، علامه طهرانی، نقل می‌کردند: «آن خانواده يهودى كه در بين خود با محبّت و انس و اُلفت زندگى مىكنند، به خداوند نزديكترند از يك خانواده شيعه اميرالمؤمنين عليهالسّلام كه در حال نقار و كدورت بسر مىبرند. و آن پرستار مسيحى كه در بيمارستان براى خاطر خدا، خدمت به بیماران را به نحو احسن و با روى خوش انجام مىدهد، حقّاً و واقعاً شيعه اميرالمؤمنين عليهالسّلام است، و آن پرستار شيعه كه با بیمار به خشونت و درشتى برخورد مىنمايد و قلب آنها را مىشكند، از مذهب و آيين اميرالمؤمنين عليهالسّلام به‌دور است.»⁶

زیرا از آنجا که لوادار توحید، امیرالمؤمنین است، هر کس که به‌نحوی اسماء و صفات الهی را در وجود خود تحقق بخشد و در حد ظرفیت خویش متصف و متخلق به اخلاق الهی شود، خواه ناخواه حتی بدون