امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

دفع یک شبهه

عدم تنافی آيه ﴿عَلَيۡكُمۡ أَنفُسَكُمۡ ...﴾ با آيات مربوط به امر به معروف و نهى از منکر

پس، از اين بيان بدست آمد که اين آيه با آيات دعوت به دين و آيات مربوط به امر به معروف و نهى از منکر هيچگونه منافاتى ندارد، زيرا اين آيه نهى مى‌کند مؤمنين را از اينکه به کار هدايت گمراهان پرداخته و از هدايت خويش بازمانده و در حقيقت در راه نجات مردم خود را به هلاکت بيندازند، علاوه، دعوت به خدا و امر به معروف و نهى از منکر خود يکى از شؤون بخود پرداختن و راه خدا پيمودن و وظيفه الهى را انجام دادن است، با اين حال چه جاى اينست که کسى احتمال دهد آيه مورد بحث با آيات دعوت به دين و امر به معروف و نهى از منکر منافات دارد يا ناسخ آنها است؟ با اينکه خداى سبحان امر به معروف و نهى از منکر را يکى از مشخصات روحى اسلام بلکه يکى از پايه‌هايى ناميده که دين خود را بر آن اساس بنا نهاده و استوار ساخته است، و فرموده: ﴿قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَه عَلى‌ بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي﴾¹ و نيز فرموده: ﴿كُنتُمۡ خَيۡرَ أُمَّةٍ أُخۡرِجَتۡ لِلنَّاسِ تَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَتَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ﴾.²

پس بر هر مؤمنى واجب است که مردم را با بصيرت تمام بسوى خدا دعوت نمايد و بعنوان امتثال يکى از واجبات الهى امر به معروف و نهى از منکر نمايد، و در عين حال چنين وظيفه‌اى را هم ندارد که خود را از شدت خشم و غيظ و يا از فرط جد و جهد در هدايت گمراهان به هلاکت اندازد. از اينکه خداى تعالى براى اهل ايمان راهى را فرض کرده که در آن هدايت آنان است، و براى ديگران هم راهى را تقدير نموده که در آن ضلالت آنها است، و نيز از اينکه با جمله" عَلَيْکمْ أَنْفُسَکمْ" مؤمنين را امر به پرداختن به نفس خود نموده، بخوبى فهميده مى‌شود که راهى که به سلوک آن امر فرموده همان نفس مؤمن است، زيرا وقتى‌ گفته مى‌شود: زنهار راه را گم مکن، معنايش نگهدارى خود راه است نه جدا نشدن از راهروان، پس در اينجا هم که مى‌فرمايد: زنهار که نفسهايتان را از دست دهيد، معلوم ميشود نفس‌ها همان راه هستند نه راهرو، چنان که نظير اين معنا در آيه: ﴿وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكمْ عَنْ سَبِيلِهِ﴾³ به چشم مى‌خورد.