امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

  طريق انسان به سوى خداوند همان نفس انسان است که به منتهاى مسير مى‌رسد: ﴿وَ أَنَّ إِلى‌ رَبِّك الْمُنْتَهى‌﴾

پس اگر فرمود: بر شما باد نفس‌تان، مقصود اين است که شما ملازمت کنيد نفس خود را از جهت اينکه نفس شما راه هدايت شما است، نه از جهت اينکه نفس يکى از رهروان راه هدايت است، به عبارت ديگر اگر خداى تعالى مؤمنين را در مقام تحريک به حفظ راه هدايت امر مى‌کند به ملازمت نفس خود، معلوم مى‌شود نفس مؤمن همان طريقى است که بايد آن را سلوک نمايد، بنا بر اين نفس مؤمن طريق و خط سيرى است که منتهى به پروردگار ميشود، نفس مؤمن راه هدايت اوست، راهى است که او را به سعادتش مى‌رساند.

پس آيه مورد بحث مطلبى را بطور روشن بيان کرده است که آيات زيرين به اجمال به آن پرداخته‌اند: ﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَه إِنَّ اللَه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.* وَ لا تَكونُوا كالَّذِينَ نَسُوا اللَه فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِك هُمُ الْفاسِقُونَ.* لا يسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ﴾¹، که دستور مى‌دهد نفس را زير نظر گرفته و اعمال صالح او را که سرمايه و توشه فرداى اوست (و بهترين توشه تقوا است) تحت مراقبت قرار دهند، زيرا براى نفس امروز و فردايى است، و نفس هر آنى در حرکت و در طى مسافت است، و منتهاى سيرش خداى سبحان است، چون نزد اوست حسن ثواب يعنى بهشت.

بنا بر اين بر انسان لازم است که اين راه را ادامه داده و همواره بياد خداى خود باشد و لحظه‌اى فراموشش نکند، چون خداى سبحان غايت و هدف است، و انسان عاقل هدف را از ياد نمى‌برد، زيرا مى‌داند که فراموش کردن هدف باعث از ياد بردن راه است. روى اين حساب اگر کسى خداى خود را فراموش کند خود را هم فراموش کرده و در نتيجه براى روز واپسين خود زاد و توشه‌اى که مايه زندگيش باشد نيندوخته است، و اين همان هلاکت است. رسول اللَه (ص) هم در روايتى که شيعه و سنى آن را نقل کرده‌اند فرموده: من عرف نفسه فقد عرف ربه؛ ‌هر که خود را شناخت خداى خود را شناخته.² و اين معنا نکته‌ايست که دقت زياد و تدبر تمام آن را ثابت مى‌کند، و به اعتبار نزديک است، زيرا انسان در مسير زندگيش اگر چه به هر نقطه‌اى امتداد داشته باشد هيچ همى جز خير و سعادت زندگى خويش ندارد. اگر چه منافع و عوايد کارهايش بظاهر عايد ديگران شود. خداى تعالى هم در اين باره مى‌فرمايد: ﴿إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها﴾³