مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم می‌گردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نی‌نامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راه‌های انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیه‌السلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتی‌ها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحه‌های الهی بر سالکان. - هدایت‌نیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مثنوی معنوی - دفتر اول
235وصیّت‌کردن رسول خدا صلّی اللٰهُ علیه و آله و سلّم مر علی را صلوات اللٰه علیه که: «چون هر کسی به نوعِ طاعتی تَقَرُّبِ به حقّ جویَد، تو تقرُّب جُوی به صحبتِ عاقل و بندۀ خاص، تا از ایشان همه پیش‌قدم باشی.»
قال النّبیُّ علیه السّلام: «إذا تَقَّرَبَ النّاسُ إلیٰ خالقِهِم بأنواعِ البِرِّ، فَتَقَرَّبْ إلَی ال‍لٰهِ بالعَقلِ و السِرِّ، تَسْبِقْهُم بِالدَّرَجاتِ و الزُّلْفیٰ عِندَ النّاسِ فِی الدُّنیا و عِندَ ال‍لٰهِ فِی الآخِرَة.»1
گفت پیغمبر علی را: «کِای علیّ! *** شیرِ حقّی، پهلوانی پُر دلی لیک بر شیری مکن هم اِعتِمید *** اندر آ در سایۀ نخلِ اُمید 🔹 هر کسی گر طاعتی پیش آورَند *** بهرِ قُربِ حضرتِ بی‌چون و چند 🔹 تو تقرُّب جو به عقل و سِرِّ خویش *** نی چو ایشان بر کمال و بِرِّ خویش اندر آ در سایۀ آن عاقلی *** کِش نَتاند بُرد از رهْ ناقِلی2 🔹 پس تقرُّب جو بِدو سوی إلٰه *** سر مَپیچ از طاعتِ او هیچ‌گاه» ----------
- وصایا (محاسبی)، ص 129، حلیة الأولیاء، ج 1، ص 18؛ پیغمبر اکرم صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم فرمود: «ای علی، چون دیدی كه مردم به‌وسیلۀ انواع كارهاى پسنديده و خيرات به‌سوى خالق خویش تقرّب مى‌جويند، پس تو با عقلت [و سویدای وجودت] به‌سوی خداوند تقرّب بجو، تا از همۀ آنها سبقت‌گيرى و جلو بيفتى [که هم نزد مردم در دنیا مقرَّب گردی و هم نزد خداوند در آخرت]!»
- تحف العقول، ص 15؛ قال رسول‌اللٰه صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم: «إنّ العقلَ عِقالٌ من الجهل...»؛ «همانا عقل بند و ریسمانی است که انسان را از جهل باز می‌دارد، و همانا نفس همچون پلیدترین جانوران است، اگر آن را بندی نزنند به بیراهه می‌رود و سرگردان می‌شود پس عقل همچون مهار و بندی است برای نفس از نادانی!»
عاقل: (رسول‌خدا صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم یا استاد کامل که عقل کلّ هستند). ناقل: جابجا‌کننده (احساسات و وسوسه‌ها و... که انسان را از راه اعتدال خارج می‌کند).