قواعد فقهیه ج2

یَقول: «مَن سافَرَ قَصَّرَ و أفطَرَ إلّا أن یَکونَ رجُلًا سَفرُه إلیٰ صَیدٍ أو فی مَعصیةِ اللَه عزّ و جلّ أو رسولًا لِمَن یَعصی اللَهَ عزّ و جلّ أو طَلبِ عدوٍّ أو شَحْناءَ أو سِعایةٍ أو ضَرَرٍ علیٰ قومٍ مِنَ المُسلِمین.»¹

چون ضرر و اضرار بر قوم مسلمین حرام است، بنابراین این سفر، سفر معصیت می‌شود، و وقتی سفر معصیت شد دیگر باید نماز را تمام بخواند. یعنی ضرر رساندن بر مسلمین حرمت تکلیفیّه دارد و چون ضرر عقلاً مقدوح و باطل است، موجب حکم شرعی اتمام در صلاة و اتیان صوم می‌شود.

 یکی از آن موارد، روایت محمد بن سهل در تهذیب است:

عَن ابن‌سِنانٍ عن إسحاقَ بنِ عمّارٍ قالَ: قلتُ لِأبی‌عبدِاللَهِ علیه السّلام: الرّجُلُ یَکونُ عَلیهِ الدَّینُ، فَیُحَلِّفُهُ غَریمُه بِالأیمانِ المُغَلَّظةِ أن لا یَخرُجَ مِنَ البَلَدِ. قال: «لا یَخرُجْ حتّیٰ یُعلِمَهُ.» قلتُ: إن أعلَمَهُ لم یَدَعهُ. قال: «إن کانَ عَلیهِ ضَرَرٌ أو علیٰ عِیالِهِ فَلیَخرُج، و لا شَیءَ علَیه.»²

«گفتم: یکی بدهکار است، طلبکار [به قسم‌های مؤکّد و غلیظ] قسمش می‌دهد که از این شهر بیرون نرود تا یک وقت نگذارد و در برود. حضرت فرمود: ”نباید خارج بشود، مگر اینکه به او خبر بدهد.“

گفتم: اگر به او خبر بدهد رهایش نمی‌کند و این ممکن است موجب ضرر بشود، چون رزقش و خرجی‌اش به‌واسطۀ این بیرون رفتن است و اگر بیرون نرود ممکن است مشکلی پیش بیاید. [حضرت فرمودند: ”اگر بر او یا عیالش ضرری وارد می‌شود، خارج شود و چیزی بر او نیست.“]»

 در اینجا ضرر بر عیال بر قَسم و أیمان مغلّظه مقدّم شده است، یعنی ضرر بر عیال مهم‌تر از دَین و مهم‌تر از قَسمی است که خورده است که از شهر خارج نشود. این تقدم به‌خاطر این است که این ضرر بر احکام دیگر شرعیّه حکومت دارد و احکام