رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
24معنای غنیٰ دربارۀ خداوند متعال
در اسماء اللَه تعالیٰ می‌خوانیم: ﴿إِنَّ ٱللَهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ﴾؛1 خداوند غنیّ است، و غنیّ یعنی غیر محتاج و مُستَغنٍ عن الغَیر، و این استغناء فی الوجود و فی آثار الوجود است. غنای پروردگار به معنای عَدَمُ احتیاجِهِ إلَی الغیر و احتیاجُ الغیر إلیه است. این معنای استغنای خداوند متعال است.
آیۀ دیگر ﴿يٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ إِلَى ٱللَهِ وَٱللَهُ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ﴾2 می‌باشد. هر ماهیّت امکانی در وجود و در ذات و همین‌طور در آثار وجود، محتاج به غیر است؛ بنابراین لازمۀ جمیع ماهیّات امکانی، فقر ذاتی نسبت به اصل ذات و اصل وجود و نسبت به شوائب و آثار وجود است. در مقابل آن، ذات پروردگار و حضرت حق ـ جَلّ و علا ـ قرار دارد که ذاتًا مستغنٍ عن الغیر است و جنبۀ استغنای ذاتی دارد. این معنا، معنای غنیٰ است. خلیل بن احمد فراهیدی دربارۀ امیرالمؤمنین علیه السّلام دارد:
إستِغناؤُهُ عن الکُلِّ و احتیاجُ الکُلِّ إلَیهِ دَلیلٌ عَلیٰ أنّه إمامُ الکُلّ.3
که این مرتبه، مرتبۀ غنیٰ است.
غنیٰ از غَنیٰ یَغنیٰ است که با اِستَغنیٰ و اِغتَنیٰ و تَغانیٰ و تغنّیٰ همگی به همان معنای بی‌نیازی و عدم الاحتیاج است.4 در [لسان العرب] می‌فرماید:
در حدیث است: «مَنِ استغنیٰ بِلَهوٍ أو تجارةٍ إستَغنَی اللَهُ عَنه و اللَهُ غنیٌّ حَمید.»5
- سوره لقمان (٣١) آیه ٢٦.
- سوره فاطر (٣٥) آیه ١٥.
- أعیان الشیعة، ج ٦، ص ٣٤٥؛ الحقائق، فیض کاشانی، ص ٤١٥؛ حقّ الیقین، شبّر، ص ٢٢٦؛ تنقیح المقال، ج ٢٦، ص ١٢، با قدری اختلاف در سه مصدر اخیر. ترجمه:
«نیاز همه به‌سوی او (امیرالمؤمنین علیه‌السلام) و بی‌نیازی او از همه، دلیلی است بر اینکه او امام همه است.» (محقق) - لسان العرب، ج ١٥، ص ١٣٦.
- المصنّف، صنعانی، ج ٣، ص ١٧٣؛ المعجم الأوسط، طبرانی، ج ٧، ص ٣٥٤؛ لسان العرب، ج ١٥، ص ١٣٦. ترجمه:
«کسی که با پرداختن به لهو یا تجارت، خود را (از نماز جمعه) مستغنی کند خداوند هم از او استغناء می‌جوید (و به او توجه نمی‌کند)، و خداوند بی‌نیاز و غنی و مورد حمد و ستایش است.»