
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
47میخواهد بفرماید که هر امامی میتواند این کار را بکند،1 ولی بحث این است که حضرت علیّ بن الحسین اصلاً از اوّل در میان ائمه خوشصدا بود! راجع به امام حسن علیه السّلام هم داریم که اینطور بودند.2
- ← «جَعفرُ بنُ محمّد علیه السلام: ”إنّ رَسولَ اللَهِ صلّی اللَهُ علیه و آله و سلّم کانَ مِن أحسَنِ النّاسِ صَوتًا بِالقُرآنِ فَإذا قامَ [مِن] اللّیلِ یُصَلّی، جاءَ أبوجَهلٍ و المُشرکونَ یَستَمِعونَ قِراءَتَهُ فَإذا قالَ ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾ وَضَعوا أصابِعَهُم فی آذانِهِم و هَرَبوا! فَإذا فَرَغَ مِن ذٰلِکَ جاءوا فَاستَمَعوا.“» ترجمه:
«امام صادق علیه السلام: ”همانا رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم از خوشصداترین مردم در قرائت قرآن بود. هنگامی که شبانه نماز میخواند، ابوجهل و دیگر مشرکین میآمدند و قرائت آن حضرت را گوش میدادند. و هنگامی که ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾ میخواند انگشت در گوش میکردند و فرار مینمودند! وقتی قرائت بسمله تمام میشد دوباره میآمدند و گوش میدادند.“» (محقق)
کشف الغمّة، ج ٢، ص ١٤٥: «مِنها أنّ جَماعَةً استَأذَنوا عَلیٰ أبیجَعفَرٍ، قالوا: فَلمّا صِرنا فی الدِّهلیزِ سَمِعنا إذًا قِراءَةً سُریانیَّةً بِصَوتٍ حَسَنٍ یَقرَأُ و یَبکی حَتّی أبکیٰ بَعضَنا، و ما نَفهَمُ مِمّا یَقولُ شَیئًا، فَظَنَنّا أنّ عندَه بَعضَ أهلِ الکِتابِ استَقرَأَه، فَلَمّا انقَطَعَ الصَّوتُ دَخَلنا عَلَیهِ فَلَم نَرَ عندَه أحَدًا، فَقُلنا لَه قَد سَمِعنا قِراءَةً سُریانیَّةً بِصَوتٍ حَزینٍ! قالَ: ”ذَکَرتُ مُناجاةَ إِلیا النَّبیَّ فَأبکَتنی.“» ترجمه: «گروهی از امام باقر علیه السلام اجازۀ ورود گرفتند. گویند: وقتی وارد دهلیز شدیم ناگهان صدای زیبایی به زبان سُریانی شنیدیم که میخواند و میگریست بهطوریکه برخی از ما را به گریه واداشت، ولی از آنچه قرائت کرد چیزی نفهمیدیم. گمان کردیم که برخی از اهلکتاب نزد ایشان هستند و حضرت از آنها خواسته است که بخوانند. وقتی که صوت قطع شد بر حضرت داخل شدیم، ولی هیچکس را نزد حضرت ندیدیم. به حضرت عرض کردیم: ما قرائتی سُریانی با صوتی حزین شنیدیم، مسئله چیست؟ حضرت فرمود: ”مناجات ایلیای نبی را یاد کرده و میخواندم، که آن مناجات مرا به گریه آورد.“» (محقق)
مناقب آل أبیطالب، ج ٤، ص ٣١٨: «و کانَ (موسی بن جعفر) علیهما السلام أحسَنَ النّاسِ صَوتًا بِالقُرآنِ، فَکانَ إذا قَرَأَ یَحزَنُ و بَکَی السّامِعونَ لِتِلاوَتِه، و کانَ یَبکی مِن خَشیَةِ اللَهِ حَتّیٰ تَخضَلّ لِحیَتُه بِالدُّموعِ.» ترجمه: «امام موسی بن جعفر علیهما السلام خوشصداترین مردم در قرائت قرآن بود! وقتی قرائت میکرد با حزن میخواند و شنوندگان از تلاوت آن حضرت گریه میکردند. حضرت از خشیت الهی گریه میکردند بهطوریکه محاسن آن حضرت از اشکهایشان خیس میشد.» (محقق) - رجوع شود به غنا ـ موسیقی، ج ٢، ص ١٥٦٦، رسالۀ الموسیقیات و نقدها، محمدعلی سنقری حائری (متوفی ١٣٧٨ ه.ق).
- ← «جَعفرُ بنُ محمّد علیه السلام: ”إنّ رَسولَ اللَهِ صلّی اللَهُ علیه و آله و سلّم کانَ مِن أحسَنِ النّاسِ صَوتًا بِالقُرآنِ فَإذا قامَ [مِن] اللّیلِ یُصَلّی، جاءَ أبوجَهلٍ و المُشرکونَ یَستَمِعونَ قِراءَتَهُ فَإذا قالَ ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾ وَضَعوا أصابِعَهُم فی آذانِهِم و هَرَبوا! فَإذا فَرَغَ مِن ذٰلِکَ جاءوا فَاستَمَعوا.“» ترجمه:
