
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
85که لهو و لغو و باطل است» در حالیکه این مسلّم است که صدای خوب هیچوقت نمیتواند باطل باشد و صدای زیبا و صوت حَسن باطل نیست! و نهتنها باطل بودن آن مخالف با فطرت انسان است، چون انسان زیبایی و جمال را میطلبد و به آن جذب میشود؛ بلکه صدای حَسن یکی از پدیدهها و نعمتهای الهی است و بر خلاف فطرت و تعقّل است که خداوند صدای زیبا و پسندیده را عطا کند و بعد بگوید که از آن استفاده نکنید!
حتی نسبت به مسائل دیگر هم صحبت همین است و همین مطلب را میگوییم. زیبایی مسئلهای است که هیچوقت مقدوح نشده و قدحی برای آن نیامده است. بحثی که وجود دارد تبعاتی است که ممکن است بر این مسئله مترتّب باشد؛ مثلاً نفسِ نگاهکردن به زن نامحرم هیچ نوع اشکالی از نظر شرعی و عقلی ندارد، یعنی انسان زنی را بهعنوان یک جمال بخواهد نگاه کند و خوشش بیاید! ولی مهم این است که شارع این عمل را بهخاطر تبعاتش حرام قرار داده است، چون بهواسطۀ این نگاه، غریزۀ جنسی تحریک میشود و بعداً مفاسدی بر آن مترتّب میشود که از باب «نظر به اجنبیّه» حرام است.
اما اگر این مسئله اصلاً وجود نداشته باشد، فرض کنید میخواهید به یک گُل زیبا نگاه کنید، این نگاه چه اشکالی دارد؟! ولو اینکه گل همسایه و در منزل همسایه و گل باغ باشد. یا فرض کنید میخواهید به یک منظرۀ زیبا نگاه کنید، این نگاهکردن اشکالی ندارد! آن مبنایی هم که ما در آنموقع مطرح کرده بودیم1 در اینجا هم میآید. حالا دیگر خیلی قضیّه را باز نمیکنیم.
بنابراین خود آیۀ ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡتَرِي لَهۡوَ ٱلۡحَدِيثِ﴾ آن جنبۀ بطلان را ذکر میکند که «حدیث، حدیثِ باطل است!» اگر غناء به معنای صوت حَسن باشد که بطلان جای طرح ندارد، بلکه خیلی هم مستحسن است!
پس معلوم میشود در این غنائی که امام باقر و امام صادق علیهما السّلام
- جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به آموزههای معرفت، ج ١، ص ١٨٤ ـ ١٨٦.
