ارتداد در اسلام

دریافتم که: سیره و روش سلوکی آنان با مخالفین و معترضین به مبانی و اصول اسلام و همچنین نقد و اعتراض به نحوه و کیفیت اجراء احکام اسلامی در قلمرو حکومت، با آنچه در اذهان ما وارد شده است تفاوت کلی و ماهوی دارد.

در حکومت امیرالمؤمنین علیه السّلام مخالفین با توجه به سعۀ صدر و اعطاء مجال از طرف متصدیان امر، آزادانه و بی‌پروا هر توهین و توبیخی را نسبت به مجریان امور روا می‌داشتند، و در مکتب علمی و بحثی امام باقر و صادق علیهما السّلام جمیع ملحدین و منحرفین با اصحاب آن حضرت و یا با خود آنان در کنار خانۀ خدا به بحث و مناظره می‌پرداختند،¹ و هیچ‌گاه از امام علیه السّلام نشنیدند که: چون من امامم باید بدون چون‌وچرا مطلب مرا را بپذیری و یا گزیر و گریزی از تقبّل وجود ندارد!

شاگردان مکتب امام صادق علیه السّلام مسلّح به ادلۀ عقلیّه و حجج منطقیّه در سرتاسر قلمرو حکومت اسلامی ابلاغ منطق قویم اسلام و مبانی مشیّدۀ توحید و امامت را به‌احسن‌وجه برعهده داشتند، و پاسخ سؤال را نه با چماق و تکفیر و تبعید و تسجین² که با منطق قوی و برهان قاطع ادا می‌نمودند.

مسئلۀ صراحت لهجه و آزادی بیان در زمان خلفای عباسی تا آنجا پیش رفت که هرکس‌وناکسی به خود جسارت و جرئت ورود در میدان بحث و اندیشه و طرح عقاید مفید و مضر را داده، و مکاتب مختلفه و نِحَل متفاوته در جمیع عقاید و اصول و فروعات اسلامی به وجود آمد. نفس همین مسئله موجب بحث بیشتر و تحقیق افزون‌تری از جانب زعمای دین و اصحاب آنان گردید، و ابواب مختلفۀ معارف از مصادر حقیقی وحی و تشریع بر اوراق و صفحات مدوّنۀ اصحاب، تسجیل گردید. 

تبیین معارف و تشریح حقایق، ثمرۀ پاسخ به نقد مخالفین

به‌طوری‌که اگر امروز مکتب شیعه و پیروان راستین ائمۀ هدی علیهم السّلام مفتخرند که این سرمایۀ عظیم معرفتی و بحار حقایق معارف الهی از لسان دُرَربار حضرات