
رسالۀ عمرۀ مفرده
بحثی فقهی در عدم رجحان تکرار عمره مفرده
کتاب «عمره مفرده» اثر نفیس حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدسسره میباشد. در این کتاب با ذکر دلیل و تبیین شواهد، بیان میشود که تکرار عمره در یک ماه جایز نمیباشد. ولی مهمترین مطالب این کتاب حول محورِ «فقه صحیح و فقه غیر صحیح» است. اهم مطالب مندرج در این کتاب: • تفاوت چشمگیرِ نگرشِ فقهیِ «اهل عرفان و اولیای الهی» با نگرش فقهیِ «علمای اهل ظاهر» • فقیه باید مراقب باشد که سلیقۀ شخصی و پیشفرضها در فتوای وی دخالت نداشته باشد، و فضای محیط و اطرافیان در نحوۀ استنباط او تعیین کننده نباشد. • مجتهد باید روحش متصل به عالم توحید، و نفس او تهذیب شده و قلب او نورانی باشد که این مسئله در کیفیت شناخت احکام الهی بسیار مؤثر است. • وظیفۀ مجتهد این است که ملاک و فلسفۀ احکام را برای مکلف تبیین کند. • او باید بین احکام شخصی و احکام کلی، فرق گذاشته و احکام شخصی را به دیگر افراد سرایت ندهد. • مجتهد باید به عواقب روحیِ یک تکلیف توجه داشته و در بیانِ حکم، ظرفیت مخاطب را لحاظ کند؛ ممکن است بیان یک حکم، تأثیر سوئی در مخاطب ایجاد کند. • تربیتِ مکلف و هدایت او به سمت روحِ تکالیف، از وظایف مجتهد است. • برخی مستحبات مثل زیارت امام علیه السلام از واجبات مهمتراند اگر چه شارع به جهت مصالحی نمیتواند آن را واجب نماید. • نقد نظریه «اقلّ ثواباً» در عباداتی که مکروه شمرده شده است.
رسالۀ عمرۀ مفرده
37اگر فردی ابتدائاً اینطور به آیه نگاه کند، این تصور در ذهن او میآید که حج از نماز هم واجبتر است! گرچه در روایت وارد است که: «الصَّلاةُ خَیرُ مَوضُوعٍ؛1 فَإن قُبِلَت، قُبِلَ ما سِواها و إن رُدَّت رُدَّ ما سِواها»،2 اما راجع به نماز چنین توصیهای با این عبارت و به این کیفیت نیامده است.
انسان در هرجایی که باشد، میتواند نماز بخواند؛ اگر برای وضو گرفتن آب نبود، با خاک تیمم کند و اگر خاک هم پیدا نکرد باید دست خود را بر روی فرش بزند و نماز بخواند؛3و4 اگر بهجهت سردی هوا وضو گرفتن سخت باشد، میتواند تیمم کند و نماز بخواند؛5 اگر تغییر مکان لازم برای نماز مشکل باشد، میتواند در همانجا نماز بخواند.6 شارع راجع به نماز تا به این حد سعه و راحتی قرار داده است، اما راجع به حج میفرماید: ﴿يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾؛ «باید از
- مکارم الأخلاق، ص ٤٧٢؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج ٥، ص ٦٣٨.
- فلاح السّائل، ص ١٢٧.
- وسائل الشیعة، ج ٣، ص ٣٥٣.
- آنقدر برای با طهارت خوابیدن تسهیل قائل شدهاند که در روایت آمده است:
اگر انسان هنگام خواب شب متوجه شود که وضو ندارد و وضو گرفتن برایش مشکل باشد (مثل اینکه اگر وضو بگیرد خواب از سرش میپرد) دستش را بر همان بستر خود بزند و تیمّم کند.*
* تهذیب الأحکام، ج ٢، ص ١١٦:
«قالَ الصّادقُ علیه السّلام: ”مَن تَطَهَّرَ ثُمّ أویٰ إلیٰ فراشِهِ، باتَ و فِراشُهُ کمسجدِهِ؛ و إن ذَکَرَ أنَّهُ لَیسَ علیٰ وضوءٍ فَتَیَمَّمَ مِن دِثارِهِ ـ کائنًا مّا کان ـ لم یَزَل فی صلاةٍ ما ذَکَرَ اللهَ عزَّ و جَلّ.“»
ترجمه: «کسی که وضو بگیرد و سپس به رختخواب خود رود، درحالی شب را به صبح میآورد که رختخواب و فراشش بهمنزلۀ عبادتگاه اوست؛ و اگر بهیادش آمد که وضو ندارد، و با روانداز و پتوی خود ـ هرچه که باشد ـ تیمم نماید، تا وقتی که ذکر خدای عزّوجل را میگوید در حال نماز خواهد بود.» (محقق) - متشابه القرآن، ج ٢، ص ١٦٦؛ ملاذ الأخبار، ج ٢، ص ١٠٠.
- وسائل الشیعة، ج ٥، ص ٥٠٤.
