فقاهت در تشیع
نگرشی در مبانی اجتهاد و شرایط افتاء
کتاب بی‌بدیلِ «فقاهت در تشیع» خاتمه‌ای است که حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، بر کتاب «اجتهاد و تقلید» والِد مکرّمشان نگاشته‌اند که بنابر اهمیّت موضوع به صورت مستقل با مقدمه‌ای مبسوط به رشتۀ تحریر درآمده است. این اثر، نگرشی اصولی و مبنایی در «مبانی اجتهاد و شرایط افتاء» و بیان «حقیقت زعامت و مرجعیت» و «شاخصه‌های اجتهاد و استنباط» نزد اهل معرفت می‌باشد، که با نگاهی عمیق و موشکافانه پرده از حقیقتِ این مسئولیت خطیر از جوانب مختلف، برداشته و ساحت علم و فضیلت را به ادراک زوایای مخفیّ این موضوع فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • نقد روش متدوال حوزه علمیه در طرح مباحث فقهی • تأثیر فتوای مجتهد در سعادت روحی افراد • اختلاف دیدگاه فقهای اهل ظاهر با فقهای اهل معرفت و شهود • نگرش حکیمانه علامه طباطبائی در باب انتخاب مرجع تقلید • عدم کفایت بیان احکام ظاهری به‌تنهایی در حلّ مشکلات امروزی • اجتهاد واقعی یعنی وصول به حُکم‌اللَه واقعی • لزوم وجود طهارت سرّ در فقیه، و دشواری تشخیص آن • نمونه‌هایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی • تفاوت مرجعیّت در زمان اهل‌بیت علیهم‌السلام و زمان حاضر • خصوصیات عالم‌باللَه و عارف بأمر‌اللَه • لزوم توجه مجتهد به حضور امام زمان در هنگام فتوا دادن • لزوم اشرافِ مجتهد به مبانی فلسفی و عرفان نظری • فلسفۀ تشریع احکام، حرکت به سوی عالم قُدس • برخی نواقص موجود در رساله‌های عملی کنونی • وجوب اطلاع مجتهد از «مسائل زمان خود»، «عملکرد دُوَل خارجی»، «نظرات دیگر فقها» و «موضوعات تخصصی» • شاخصه‌های بیست‌ویک‌گانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصه‌های هشتگانۀ مرجعیّت و زعامت
فقاهت در تشیع
43«پس پاسخ عریضۀ ما چه شد؟» مرحوم میرزا می‌فرماید: «نامۀ شما پاسخی ندارد!»1
بارها اتّفاق می‌افتاد که امیرالمؤمنین علیه السّلام از اجرای حد نسبت به افرادی که خلافی مرتکب شده‌اند، خودداری می‌کرد و به انواع حیَل، آنها را گرچه خود معترف به خطا شده بودند، منصرف می‌نمود.2
حال اگر مجتهدی به این درجه از فهم و معرفت برسد، دیگر برای ارتکاب خلاف از دختر شانزده ساله حکم به رجم و یا قتل صادر نخواهد کرد. او به‌خوبی می‌داند در کجا باید عفو و اغماض نمود، و در کجا باید درشتی و شدّت اعمال کرد. او به خوبی می‌داند جوانی که تحت تأثیر القائات منحرفین، راه به خطا رفته است مستحقّ اعدام و بوار نیست.
پیشنهاد علاّمه طهرانی به آیة الله خمینی نسبت به اعلان عفو عمومی پس از پیروزی انقلاب
به یاد می‌آورم پس از پیروزی انقلاب ایران شبی مرحوم والد ـ قدّس سرّه ـ در قم با مرحوم آقای خمینی ملاقات داشتند، و از جمله مطالبی که مطرح شد این بود: مرحوم آقا می‌فرمودند:
حکومت گذشته و سلطنت پهلوی، حکومت در جاهلیّت، و به عبارت دیگر، حکومت پیش از اسلام تلقّی می‌شود، و افرادی که در این حکومت مرتکب خلافی شده‌اند ـ اگر قتل و یا تعدّی نباشد ـ این ارتکاب خلاف، خلاف در زمان جاهلیّت محسوب می‌شود؛ و همان‌طور که رسول خدا پس از فتح مکّه همۀ افراد را بخشید، حتّی منزل ابوسفیان را مأمن و ملجأ امن قرار داده بود، شما نیز باید این افراد را مورد بخشش و عفو عمومی قرار دهید! زیرا این حکومت به‌عنوان الگو و اسوۀ حکومت اسلام در میان مردم شهرت پیدا کرده است، و مردم با آن تصوّر و دیدگاه بدان می‌نگرند.3
- جهت اطّلاع بیشتر رجوع شود به ص ١١٤، تعلیقه.
- از باب نمونه رجوع شود به الکافی، ج ٧، ص ٢٠١؛ السّنن الکبری، بیهقی، ج ٨، ص ٢٢٦؛ عوالی اللّئالی، ج ٣، ص ٥٥١.
- جهت اطّلاع بیشتر رجوع شود به وظیفۀ فرد مسلمان در حکومت اسلام، ص ٥٧.