فقاهت در تشیع

 در هر صورت، مسئلۀ تقلید و سؤال از احکام و تکالیف در زمان ائمّه علیهم السّلام و پس از آن، به این صورت فعلی نبود، و انحصاری در قضیّۀ مرجعیّت به‌نحوی‌که با وجود افراد صالح و لایق برای أخذ حکم و فتوا، رجوع به آنها جایز نباشد، نبوده است؛ و ممکن بود یک نفر در أخذ احکام به چند نفر از فقها و اصحاب و اهل اطّلاع در شهر و روستای خود مراجعه نماید.

 باید به این مطلب توجه داشت که مسئلۀ نیابت و ولایت در امور حسبیّه، بر اساس طریقیّت است نه موضوعیّت؛ فلذا ممکن است فردی در برخی از موارد احکام، أعلم و فرد دیگر در موارد دیگر، أبصر باشد.

لزوم توجه تودۀ مردم به خصوصیّات و شرایط لازم برای انتخاب مرجع تقلید

 آری، نکته‌ای که تودۀ مردم باید به آن توجه کنند این است که مسائل شرعی خویش را از چه شخصی سؤال می‌کنند؟ آیا از فردی که خود او به آنچه برای مردم می‌گوید ملتزم است و به فتوایی که می‌دهد برای دیگران پای‌بند است؟ یا اینکه این حکم و تکلیف را برای دیگران اظهار می‌کند و خود و اطرافیان و خویشان از عمل به این تکلیف مبرّا و منزّه می‌باشند؟! اگر حکم به وجوب مقاتله و جهاد با کفّار و دشمنان اسلام می‌کند، مردم باید ببینند که خود او و خویشان نزدیک او در صفّ اوّل قتال، نه در پشت جبهه و با فرسنگ‌ها فاصله، مشغول نبرد و جهاد است. و اگر حکمی را در اجتماع لازم‌الإجراء می‌داند، خود او به این حکم و تکلیف پای‌بند باشد.

رجوع به فطرت، علّت تحوّل بینش نسل حاضر

 علّت اینکه امروزه نگرش مردم و جامعه، به‌خصوص نسل جوان، به مسائل اعتقادی و توانایی دین در اداره و تدبیر امور، به‌طور جدّی متحوّل شده است، در همین نکته نهفته است. نسل جوان در جریان حوادث و کش‌مکش وقایع و تجربۀ جدید از برخوردها و روش‌ها و تضادها در راه و منش مبلّغین و مدّعیان شریعت، فقط یک مخاطب می‌شناسد و آن فطرت است؛ با او سخن می‌گوید و از او پاسخ مطالبات خویش را می‌طلبد؛ دغدغۀ عقل و نفس و قلب خویش را با او در میان می‌گذارد، و پاسخی را که از فطرت دریافت می‌کند با جان و دل پذیرا می‌شود و به لوازم آن متعهّد و ملتزم می‌گردد. سخنان و آموزه‌هایی را که تاکنون از این و آن