فقاهت در تشیع

شنیده و مطالبی را که در کتبِ تاریخ و اخلاق و سننْ دریافته، با آنچه را که در شرایط مختلف خود تجربه می‌کند و به چشم خویش مشاهده می‌نماید، در یک کفّۀ ترازو قرار می‌دهد؛ و در کفّۀ دیگر، فطرت و وجدان و عقل خویش را می‌نهد، و مسائل و حوادث و جریانات را با آن به میزان سنجش و قضاوت درمی‌آورد.

حدیث نبوی در ارجاع دادن به قلب برای کشف صحیح از باطل

 روایتی است عجیب و غریب از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم که در مسند احمد حنبل و سنن دارمی از وابصة بن معبد، از آن حضرت آمده است:

أتیتُ رسولَ الله صلّی الله علیه (و آله) و سلّم، فقال: «جِئتَ تَسألُ عن البِرِّ و الإثمِ؟» قُلتُ: نعم. قال: «استَفتِ قلبَکَ! البِرُّ ما اطْمئنَّت إلیه النّفسُ و اطمأَنَّ إلیه القلبُ؛ و الإثمُ ما حاکَ فی النّفسِ و تَردَّدَ فی الصّدرِ، و إن أفتاکَ النّاسُ و أفتوکَ.»¹

«وابصة می‌گوید: خدمت رسول خدا رسیدم، حضرت فرمودند: ”اینجا آمده‌ای تا از عمل خیر و عمل شر از من پرسش نمایی؟“ عرض کردم: آری. حضرت فرمودند: ”همیشه (دربارۀ امور و قضایا) از قلب و ضمیر و فطرت خود پرسش نما! عمل نیک، آن کاری است که نفس به انجام آن مطمئن و آرام باشد و قلب نیز در آسودگی و انبساط از آن استقبال نماید؛ و عمل خلاف و ناشایست، کاری است که در نفس و قلب قرار نمی‌گیرد و دائماً در تردّد و شک و رفت‌ و آمد است، گرچه مردم به انجامش فتوا دهند و دیگران نیز حکم به آن بنمایند (تو به قلبت نگاه کن، نه به فتوای دیگران).“»

بطلان عمل بر رسوم گذشتگان، در مقابل ادراکات فطری

 امّا در مقابل، عدّه‌ای هستند که مخاطب آنها در قضاوت‌های اجتماعی و رویارویی با حوادث و روش‌ها، فطرت و ضمیر و قلب نمی‌باشد؛ مخاطب آنها عادت بر رسوم گذشتگان، و تأیید و تشویق جریان موجود توسط آنها در برهه‌ای از زمان، و ضعف و ناتوانی نفس در برابر اقرار و اعتراف به خطا و خلاف گذشته، و