امام شناسی ج9

تعداد گواهان حدیث غدیر در رحبه‌

 و سپس گوید: این أفراد كسانى هستند كه سیر در تاریخ ما را به نام‌هاى ایشان براى شهادت أمیرالمؤمنین علیه السّلام دربارۀ حدیث غدیر در روز احتجاج و مناشده در رُحْبه، رسانیده است. و إمام أحمد حنبل تصریح كرده است كه تعداد گواهان در آن روز سى نفر بوده است. و همچنین حافظ هیثمى در «مجمع» خود بدین مقدار تصحیح و تخریج كرده است. و نیز در «تذكره» سبط ابن جوزى ص ١٧، و «تاریخ الخلفاء» سیوطى ص ٦٥، و «سیرۀ حلبیّه» ج ٣ ص ٣٠٨ همینطور مى‌یابیم. و در لفظ أبى نعیم: فضل بن دكین وارد است كه جماعت كثیرى بپا خاستند و گواهى دادند.

 و باید دانست كه تاریخ این مناشده در سنۀ ٣٥ هجرى بوده است كه از زمان صدور حدیث غدیر بیش از بیست و پنج سال مى‌گذشته است. و معلوم است كه در خلال این مدّت بسیارى از صحابه كه در روز غدیر حضور داشته‌اند فوت كرده‌اند، و جمعى از ایشان در جنگها كشته شده‌اند، و بسیارى از آنها در شهرها پراكنده شده‌اند، و أیضاً شهر كوفه از مجتمع صحابه كه شهر مدینه منوّره است جدا و منفصل است، و در آن‌وقت در كوفه از صحابه فقط عدّۀ كمى بوده‌اند كه به متابعت حقّ در عهد علوى بدان صوب هجرت نموده‌اند.

 و علاوه بر اینها، این داستان از قضایاى اتفاقى است كه بدون سابقه‌اى صورت پذیرفته است، و گرنه ممكن است قاصدین كوفه بسیار و شهود فراوان باشند، و روات این حدیث بسیار باشند. و علاوه بر این از حاضرین برخى گواهى خود را به علّت كینه و یا به جهت سفاهت پنهان داشته‌اند چنانچه بعضى از تفصیلات آن خواهد آمد.

 و با این‌همه موانع مى‌بینیم كه روات این حدیث، به این مقدار كثیر بالغ شده‌اند، و چگونه خواهد بود اگر این موانع مرتفع مى‌شد. و از اینجا مى‌یابیم كه شهرت حدیث غدیر و تواتر آن در عصور أوّلیه چه اندازه بوده است.

 و امّا اختلاف تعداد شهود، حسب اختلاف احادیث، ممكن است به جهت آن باشد كه هر یك از روات، أفرادى را كه مى‌شناخته‌اند یا به او متوجّه بوده و یا در پهلوى او نشسته بودند، ذكر كرده باشند، و یا أفرادى را كه در دو طرف منبر