معاد شناسی ج10
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد دهم از این مجموعه پیرامون «حقیقت اعراف»، «حقیقت بهشت» و «حقیقت جهنم در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • صفات و خصوصیات نفسانیۀ «اهل أعراف» • أعراف، موقف اهل عرفان است • رجال أعراف، اهل‌بیت علیهم‌السلام هستند • بهشت و دوزخ در ملکوت زمین است • بهشت و جهنم در حال حاضر، آفریده شده‌اند • معنای صحیح «لا إکراهَ فی الدّین» • شجرۀ طوبیٰ، درخت ولایت است • بهشت، حقیقت ولایت است • بهشت لقاء و جنّت ذات • بهشت قیامت، طلوع عالَمِ نفْس است • کیفیت پیدایش دوزخ • خلقت شیطان بر اساس مصلحت است • مسألۀ «امر بین الأمرین» از اسرار علوم است • اعتماد به دنیا، آتش است • بقاءِ عذاب و تناوب آن، مربوط به معصیت‌های نفس است • حقیقت جهنم، حجاب و بُعد از رحمت خداست • ریشۀ جهنم، یأس از رحمت خداست • خلود و جاودانگی در بهشت و جهنم • پاسخ به اشکالات وارده بر خلود
معاد شناسی ج10
86است؛ پس هیچگاه با هم تزاحم و تصادم ندارند، كما آنكه هیچگاه با هم جمع نمى‌شوند. و در مرحله نفوس بشرى، طلوع علم و عرفان و كشف حُجب نورانى و ظلمانى چون تحقّق پذیرد، دیگر در آن صُقع و ناحیه از نفوس، جهل و عَماء و پرده و غِطاء نیست. و در مرحله ظهور نور علم و تابش آن بر هَیاكِل عالم كثرت و موجودات ارضى و سمائى، تجلّى بهشت و جنّت است؛ و در مرحله خفاء و عماء كه هر یك از موجودات ارضى و سمائى به نظر استقلالى نگریسته مى‌شوند ظهور جهنّم و دوزخ است.
و محصّل مطلب آنكه: همان بهشتى كه عرضش به اندازه آسمانها و زمین است، همان عالم واقع و ملكوت است كه با دوزخ تزاحمى ندارد؛ و همان ملكوت زمین است كه وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها، و يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ، وَ الْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ درباره آن صدق میكند.
و از همین بیان روشن مى‌شود جواب إشكال دیگرى كه: اگر بهشت در آسمان است، پس چگونه عرضش به اندازه آسمانها و زمین است؟ و نیز سخافت و بى پایگى جوابهائى را كه در «مجمع البیان» از أنَس بن مالك، و از قَتاده، و از أبو بكر أحمد بن علىّ و دیگران نقل كرده است.1
حال باید ببینیم كه آیا بهشت و جهنّم الآن آفریده شده‌اند، یا آنكه بعداً آفریده مى‌شوند؟
- «مجمع البيان» مجلّد ١، ص ٥٠٤