کتاب نفیس «اجتهاد و تقلید» ترجمۀ فارسیِ تقریرات درسهای حضرت آیتاللَه حاج شیخ حسین حلّی است که توسط حضرت علامه آیتاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی رضوان‌اللَه‌علیهما به رشتۀ تحریر درآمده و فرزند حضرت علامه، حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه با ترجمه و اضافاتی در قالب مقدّمه، تعلیقه و خاتمه‌ای مبسوط بر اتقان این اثر افزوده‌اند. بیان موشکافانه و دقیق «مبانی اجتهاد و تقلید» به زبان فنّی و تخصّصی، و نقد و بررسی «آراء مختلف فقهاء و مجتهدین» و طرحِ «مبانی اهل معرفت در این موضوع» از ویژگی‌های خاص این اثر شریف است. بیان مقدمه‌ای راهگشا و خاتمه‌ای مبسوط و گرانسنگ در تبیینِ «شاخصههای اجتهاد و استنباط» و «زعامت و مرجعیت عامه» نیز از مختصات این اثر بی‌بدیل بوده که علماء و فضلاء و محققین گرامی را به تحقیق و تدبّر در آن فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • حجیّت فتوای حاصل از «علم و یقین»، «امارات کاشفه از واقع»، «اصول محرزه»، «اصول غیر محرزه» و «اصول عقلیه» • وجوب عقلی اجتهاد برای تحصیل احکام • حجیت فتوا بر مبنای حکومت و بر مبنای کشف و مسلک تبعیض در احتیاط • مسئله «تجزّی در اجتهاد» • بررسی و نقد «ملاک‌بودن شهرت، در مقبولیّت روایت» • مسئله «تبدّل رأی مجتهد» • بدیهی و فطری بودن جواز تقلید • ادلّۀ وجوب تقلید از اعلم • مسئله «تقلید از میّت ابتدائاً و بقائاً» • مسئلۀ «تقلید در اصول دین»، «تقلید در اصول فقه»، «تقلید در موضوعات» • شاخصههای بیست‌ویک‌گانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشت‌گانۀ زعامت و مرجعیّت
رساله اجتهاد وتقلید
1961
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] و مطالعۀ احادیث و روایات وارده از آنها، اهتمامی بلیغ داشته باشد. و به خصوص در دو علم و فن حکمت اسلامی و عرفان تشیّع، سعی وافر نماید؛ و مبادا که از آنها درگذرد و آنها را مهمل و بیهوده بپندارد که دچار خسارت و نقصی عظیم گشته است و فقاهت و اجتهاد او ناقص و خام خواهد بود؛ و ﴿لَّا يُسۡمِنُ وَلَا يُغۡنِي مِن جُوعٖ﴾ (سوره الغاشیة (٨٨) آیه ٧).
بنابراین، صرف إعراض اصحاب از یک روایت موجب قدح و نفی آن روایت نخواهد بود و چه بسا آنها در قضاوت به این حکم، دچار اشتباه و خبط شده باشند؛ چنانچه مفصّل این بحث در کتاب اجماع از منظر نقد و نظر،٨ از این حقیر آمده است.
١. جهت اطّلاع بر این احادیث شریفه، رجوع شود به الکافی، ج ١، ص ٥٤، ح ٥؛ کشف المحجة لثمرة المهجة، ص ٦٣.
٢. رجوع شود به افق وحی، ص ٥٣٠ و ٦٦٩.
٣. جهت اطّلاع بر توضیح و تفسیر کلام حضرت أمیرالمؤمنین علیه السّلام، مراجعه شود به ولایت فقیه، ج ١، ص ٢٢٧؛ حیات جاوید، ص ١٨٤.
٤. رجوع شود به الله شناسی، ج ٣، ص ٣٢٣؛ امام شناسی، ج ١٦و ١٧، ص ٩١؛ ولایت فقیه، ج ٣، ص ٥٨؛ مطلع انوار، ج ٣، ص ١١٣.
٥. رجوع شود به الله شناسی، ج ٣، ص ٣٢٤؛ امام شناسی، ج ١٦ و ١٧، ص ٨٣ و ٩٢؛ ولایت فقیه، ج ٣، ص ٥٨؛ مطلع انوار، ج ٣، ص ١٢١ الی ١٣٧.
٦. جهت اطّلاع بر نقد حضرت علاّمه طهرانی ـ رضوان الله علیه ـ پیرامون کلام مرحوم تستری در قاموس الرّجال، رجوع شود به امام شناسی، ج ١٦ و ١٧، ص ٨٧ الی ٩٢.
٧. معاد شناسی، ج ١، ص ١٣٧، تعلیقه:
«این عبارت معروف شیخ الرئیس ابو‌علی ابن سینا است که در بسیاری از کتب از وی نقل شده است، و مراد از امکان در اینجا احتمال عقلی است نه امکان ذاتی. شیخ الرئیس در صفحۀ آخر کتاب اشارات، طبع سنگی؛ و در ص ١٥٩ و ١٦٠ از جلد چهارم، طبع جدید حروفی، عبارتی را بدین لفظ در تحت عنوان نصیحت آورده است و آن این است:
”إیّاک أن یکون تَکَیُّسک و تبرّوک عن العامّة هو أن تنبری منکرًا لکلّ شی‌ء؛ فذلک طیشٌ و عجز. و لیس الخَرق فی تکذیبک ما لم یستبِن لک بعد جلیّته، دون الخرق فی تصدیقک ما لم یقم بین یدیک بیّنةٌ. بل علیک الاعتصام بحبل التّوقّف. و إن أزعجک استنکار ما یوعاه سمعُک ما لم تتبرهن استحالتُه لک، فالصّواب أن تسرَح أمثال ذلک إلی بقعة الإمکان ما لم یذدک عنه قائم البرهان.“»
٨. اجماع از منظر نقد و نظر، ص ٢٢٤.
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] و مطالعۀ احادیث و روایات وارده از آنها، اهتمامی بلیغ داشته باشد. و به خصوص در دو علم و فن حکمت اسلامی و عرفان تشیّع، سعی وافر نماید؛ و مبادا که از آنها درگذرد و آنها را مهمل و بیهوده بپندارد که دچار خسارت و نقصی عظیم گشته است و فقاهت و اجتهاد او ناقص و خام خواهد بود؛ و ﴿لَّا يُسۡمِنُ وَلَا يُغۡنِي مِن جُوعٖ﴾ (سوره الغاشیة (٨٨) آیه ٧).