کتاب نفیس «اجتهاد و تقلید» ترجمۀ فارسیِ تقریرات درسهای حضرت آیتاللَه حاج شیخ حسین حلّی است که توسط حضرت علامه آیتاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی رضوان‌اللَه‌علیهما به رشتۀ تحریر درآمده و فرزند حضرت علامه، حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه با ترجمه و اضافاتی در قالب مقدّمه، تعلیقه و خاتمه‌ای مبسوط بر اتقان این اثر افزوده‌اند. بیان موشکافانه و دقیق «مبانی اجتهاد و تقلید» به زبان فنّی و تخصّصی، و نقد و بررسی «آراء مختلف فقهاء و مجتهدین» و طرحِ «مبانی اهل معرفت در این موضوع» از ویژگی‌های خاص این اثر شریف است. بیان مقدمه‌ای راهگشا و خاتمه‌ای مبسوط و گرانسنگ در تبیینِ «شاخصههای اجتهاد و استنباط» و «زعامت و مرجعیت عامه» نیز از مختصات این اثر بی‌بدیل بوده که علماء و فضلاء و محققین گرامی را به تحقیق و تدبّر در آن فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • حجیّت فتوای حاصل از «علم و یقین»، «امارات کاشفه از واقع»، «اصول محرزه»، «اصول غیر محرزه» و «اصول عقلیه» • وجوب عقلی اجتهاد برای تحصیل احکام • حجیت فتوا بر مبنای حکومت و بر مبنای کشف و مسلک تبعیض در احتیاط • مسئله «تجزّی در اجتهاد» • بررسی و نقد «ملاک‌بودن شهرت، در مقبولیّت روایت» • مسئله «تبدّل رأی مجتهد» • بدیهی و فطری بودن جواز تقلید • ادلّۀ وجوب تقلید از اعلم • مسئله «تقلید از میّت ابتدائاً و بقائاً» • مسئلۀ «تقلید در اصول دین»، «تقلید در اصول فقه»، «تقلید در موضوعات» • شاخصههای بیست‌ویک‌گانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشت‌گانۀ زعامت و مرجعیّت
رساله اجتهاد وتقلید
64... 1
عظمت و جلالت علمی حاج ملاّ قربانعلی زنجانی رضوان الله علیه (ت)
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] مرحوم آیة الله العظمی حاج ملاّقربانعلی زنجانی در بسیاری از حکومت‌ها و رفع نزاع بین مسلمین در زنجان به اتّصال و ربط با ملکوت متشبّث می‌گردید و از علوم رسمی و فقاهت ظاهری استفاده نمی‌کرد، در حالی‌که از جهت تضلّع بر مبانی اجتهاد و اطّلاع بر مدارک استنباط جزء نوابغ علمی و فقاهتی اسلام به‌شمار می‌رفت.
روزی به زیارت سیّدنا الأستاد حضرت آیة الله شبیری زنجانی ـ أدام الله أیّام إفاداته ـ در مشهد مقدّس رفته بودم و در ضمن سخن از تبحّر و تضلّع علمی مرحوم آخوند حاج ملاّقربانعلی زنجانی ـ رحمة الله علیه ـ به میان آمد، ایشان فرمودند:
«نقل کرده‌اند که مرام و شیوۀ مرحوم آخوند بر این بوده است که هر سؤال فقهی را بأیّ نحوٍ کان، فی البداهة بدون کمترین مکثی پاسخ می‌داده است، و از جمله حکایات در این‌باره داستانی است از یکی از مبرّزترین تلامذۀ مرحوم شیخ انصاری، مرحوم آیة الله حاج میرزا هادی نجم آبادی ـ رحمة الله علیهما ـ که جدّاً وحید عصر و فرید دهر به شمار می‌رفت.
مرحوم نجم‌آبادی در زمان حیات مرحوم آخوند قربانعلی بوده است، منتها ایشان در طهران و مرحوم آخوند در زنجان مصدر ریاست عامّۀ شرعیّه در فتوا و قضاء بوده‌اند.
روزی در محضر مرحوم نجم‌آبادی سخن از مراتب فقاهتی و علمی آخوند قربانعلی زنجانی به میان آمد و بعضی از افرادی که در مجلس حضور داشتند از احاطه و تسلّط ایشان بر منابع فقهی داستان‌ها گفتند. در این وقت مرحوم نجم‌آبادی فرمودند: ”ما اینک ایشان را امتحان می‌کنیم تا مراتب علمی او بر ما منکشف گردد!“ و سپس کاغذ و قلم و دواتی برداشتند و ده سؤال فقهی بر روی کاغذ نوشتند و به دو نفر از افراد حاضر در مجلس دادند و گفتند: ”بروید زنجان و به خدمت آخوند برسید و سلام مرا به ایشان برسانید و پاسخ این ده سؤال را از ایشان بگیرید و بیاورید.“
در آن زمان فاصلۀ بین طهران تا زنجان حدوداً یک یا یک روز و نیم به طول می‌انجامید. این افراد پس از سه روز به منزل مرحوم نجم‌آبادی بازگشتند و به خدمت ایشان رسیدند، مرحوم نجم‌آبادی به آنها فرمود: ”هنوز به سفر نرفته‌اید؟!“ آنها پاسخ دادند: بلی، رفته‌ایم و برگشتیم و اینک پاسخ سؤال‌های فقهی شما! و کاغذ را به دست مرحوم نجم‌آبادی دادند.
مرحوم نجم‌آبادی فرمودند: ”برای پاسخ این ده سؤال حدّاقل یک هفته وقت لازم است و شما باید پس از ده روز به اینجا می‌رسیدید و این شخص یا دیوانه است و یا نابغه‌ای است که مانند او نیامده است.“ و پس از آنکه نامه را گشود، دید پاسخ تمام سؤال‌ها عیناً مطابق با واقع و به بهترین وجه تقریر شده است.
سپس از آنها پرسید: ”چگونه آخوند به این سؤال‌ها پاسخ داد؟“ [ادامه در صفحه بعد]
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] مرحوم آیة الله العظمی حاج ملاّقربانعلی زنجانی در بسیاری از حکومت‌ها و رفع نزاع بین مسلمین در زنجان به اتّصال و ربط با ملکوت متشبّث می‌گردید و از علوم رسمی و فقاهت ظاهری استفاده نمی‌کرد، در حالی‌که از جهت تضلّع بر مبانی اجتهاد و اطّلاع بر مدارک استنباط جزء نوابغ علمی و فقاهتی اسلام به‌شمار می‌رفت.