کتاب نفیس «اجتهاد و تقلید» ترجمۀ فارسیِ تقریرات درسهای حضرت آیتاللَه حاج شیخ حسین حلّی است که توسط حضرت علامه آیتاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی رضوان‌اللَه‌علیهما به رشتۀ تحریر درآمده و فرزند حضرت علامه، حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه با ترجمه و اضافاتی در قالب مقدّمه، تعلیقه و خاتمه‌ای مبسوط بر اتقان این اثر افزوده‌اند. بیان موشکافانه و دقیق «مبانی اجتهاد و تقلید» به زبان فنّی و تخصّصی، و نقد و بررسی «آراء مختلف فقهاء و مجتهدین» و طرحِ «مبانی اهل معرفت در این موضوع» از ویژگی‌های خاص این اثر شریف است. بیان مقدمه‌ای راهگشا و خاتمه‌ای مبسوط و گرانسنگ در تبیینِ «شاخصههای اجتهاد و استنباط» و «زعامت و مرجعیت عامه» نیز از مختصات این اثر بی‌بدیل بوده که علماء و فضلاء و محققین گرامی را به تحقیق و تدبّر در آن فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • حجیّت فتوای حاصل از «علم و یقین»، «امارات کاشفه از واقع»، «اصول محرزه»، «اصول غیر محرزه» و «اصول عقلیه» • وجوب عقلی اجتهاد برای تحصیل احکام • حجیت فتوا بر مبنای حکومت و بر مبنای کشف و مسلک تبعیض در احتیاط • مسئله «تجزّی در اجتهاد» • بررسی و نقد «ملاک‌بودن شهرت، در مقبولیّت روایت» • مسئله «تبدّل رأی مجتهد» • بدیهی و فطری بودن جواز تقلید • ادلّۀ وجوب تقلید از اعلم • مسئله «تقلید از میّت ابتدائاً و بقائاً» • مسئلۀ «تقلید در اصول دین»، «تقلید در اصول فقه»، «تقلید در موضوعات» • شاخصههای بیست‌ویک‌گانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشت‌گانۀ زعامت و مرجعیّت
رساله اجتهاد وتقلید
79... 1
عدم انحصار حجّیت خطابات و ظهورات به مشافهین به خطاب (ت)
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] «یَجی‌ءُ القرآنُ یومَ القیامَةِ فی أحسَنِ مَنظورٍ إلیهِ صورَةً، فیَمُرُّ بالمُسلِمینَ فیَقولونَ: هَذا الرَّجُلُ منّا! فیُجاوِزُهُم إلَی النَّبیّینَ فیَقولونَ: هو منّا! فیُجاوِزُهُم إلَی الملائکةِ المقرّبینَ، فیَقولون: هو منّا! حتّی یَنتَهی إلَی ربّ العِزَّةِ عزّوجلّ فیقولُ: ”یا ربِّ! فلانُ بنُ فلانٍ أظمَأتُ هَواجِرَهُ و أسهَرتُ لیلَهُ فی دارِ الدّنیا، و فلانُ بنُ فلانٍ لَم أُظمِئ هَواجِرَهُ و لَم أُسهِر لیلَهُ.“
فیقولُ تبارَکَ و تعالَی: ”أدخِلهُم الجَنَّةَ علی منازِلِهِم.“
فیَقومُ فیتَّبِعونَهُ، فیَقولُ للمُؤمِنِ: ”اقرَأ و ارقَه.“»
قال: «فیَقرَأُ و یَرقَی حتّی یَبلُغَ کلُّ رَجُلٍ منهم مَنزِلَتَهُ الّتی هی له فیَنزِلُها.» (همان مصدر، ص ٦٠١)
عدم انحصار حجّیت خطابات و ظهورات به مشافهین به خطاب (ت)
حال سؤال این است که این روایات و احادیثی که پس از نزول قرآن به ده‌ها سال از ائمّه علیهم السّلام صادر شده است مربوط به چه کسی است؟ آیا آیات قرآن در مقام حجّیت صرفاً متعلّق به مخاطبین در زمان نزول وحی است یا اینکه برای همۀ افراد ـ به حکم تشابه و تماثل ـ جاری است یا اینکه مطلب از اساس چیز دیگر است؟
البته قول به «حجّیت ظهورات قرآنیّه لِمَن خوطب به» از سخیف‌ترین آراء در مباحث کلامیّه و اصول است؛ زیرا هم با نصوص و تصریحات خود آیات در تعارض و تقابل است و هم با روایات و احادیث معصومین علیهم السلام، چنانچه گذشت.
نظیر این مسأله در وصایای معصومین علیهم السّلام علی الخصوص وصیّت أمیرالمؤمنین در شب بیست و یکم است که می‌فرماید: «و لمَن بَلَغه کتابی.» (نهج البلاغة (عبده)، ج ٣، ص ٧٦) که تصریح دارد: اختصاص به مشافهین بالخطاب ندارد و تا روز قیامت جمیع ابناء بشر را شامل خواهد شد.
و امّا حجّیت آیات در قول به تشابه در تکلیف و تماثل در حکم، مانند قول اوّل، اسقاط حجّیت ظواهر آیات بالنسبة لمن تأخّر عن وقت الخطاب است، الاّ اینکه در خصوص آیات الأحکام به واسطۀ اشتراک در تکلیف، حکم به اخذ آیات می‌کنند؛ ولی نکتۀ انحراف در این قول علاوه بر محذور اوّل، اسقاط حجّیت سایر آیات است، و اخذ به حجّیت آیات الأحکام که موجب تناقض و تضادّ در حجّیت در یک سیاق و یک انشاء خواهد بود؛ و این أسوءُ حالًا است از صورت اولیٰ.
و به همین جهت است که با قرآن، دیگر کاری ندارند ﴿ذَٰلِكُم بِأَنَّكُمُ ٱتَّخَذۡتُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَهِ هُزُوٗا وَغَرَّتۡكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا فَٱلۡيَوۡمَ لَا يُخۡرَجُونَ مِنۡهَا وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ﴾ (سوره الجاثیة (٤٥) آیه ٣٥). [ادامه در صفحه بعد]
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] «یَجی‌ءُ القرآنُ یومَ القیامَةِ فی أحسَنِ مَنظورٍ إلیهِ صورَةً، فیَمُرُّ بالمُسلِمینَ فیَقولونَ: هَذا الرَّجُلُ منّا! فیُجاوِزُهُم إلَی النَّبیّینَ فیَقولونَ: هو منّا! فیُجاوِزُهُم إلَی الملائکةِ المقرّبینَ، فیَقولون: هو منّا! حتّی یَنتَهی إلَی ربّ العِزَّةِ عزّوجلّ فیقولُ: ”یا ربِّ! فلانُ بنُ فلانٍ أظمَأتُ هَواجِرَهُ و أسهَرتُ لیلَهُ فی دارِ الدّنیا، و فلانُ بنُ فلانٍ لَم أُظمِئ هَواجِرَهُ و لَم أُسهِر لیلَهُ.“