کتاب ذی‌قیمت «رسالةٌ حولَ مسئلةِ رؤیةِ الهلال» اثر نفیس حضرت علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، مکاتبات و مراسلاتی است به زبان عربی پیرامون «مسئله رؤیت هلال» که بین ایشان و استاد مکرّمشان آیة‌اللَه حاج سید ابوالقاسم خوئی رضوان‌اللَه‌علیه برقرار بوده است. مرحوم آیة‌اللَه خوئی برخلاف مشهور، معتقد به عدم لزوم اشتراک افق در میان شهرها و کشورها بوده و صرف رؤیت در یک قسمت از زمین را برای حکم به دخول ماه جدید در جمیع امکنه، کافی می‌دانستند. مرحوم علامه طهرانی در طیّ مراسلات و مکاتباتی به نقد و رد این نظریۀ استاد، همراه با ادلۀ متقن و شواهد مستدل و قرائن قطعی و مؤیداتی از علم هیئت و نجوم، پرداخته و جمیع مواضع استاد خویش را یک‌به‌یک به مهمیز نقد کشانده و به‌روشنی به ثبوت می رساند که حق با نظر مشهور است که اشتراک آفاق بین شهرها و کشورها برای دخول ماه جدید لازم و ضروری است و حکم به دخول ماه در یک شهر، موجب حکم به دخول آن در بلاد بعیده نخواهد بود و آنها باید طبق افق شهر یا کشور خویش، دخول ماه را مورد توجه قرار داده و طبق همان احکام شرعی خویش را معمول دارند. این کتاب، شامل ابحاث علمی، فقهی و فنّی بوده که به زبان عربی از ناحیۀ طرفین نگاشته شده است که برای اهل علم و فضل و طالبان فقاهت فنی و اجتهادی در شناخت شیوۀ صحیح استنباط و اجتهاد، و کیفیت تجمیع شواهد و قرائن، و چگونگی دلالت ادلّه، الگویی بی‌نظیر می‌باشد.
رسالة حول مسألة رؤية الهلال
17و علّة عدم رؤیته أنّ وضعه قریب جدّاً فی الظاهر1 للمحلّ الذی تشغله الشّمس فی السماء، فیوجّه نحو الأرض نصف كرته المظلم المحجوب عن الأشعّة الشّمسیة. و هذا یتّفق فی كلّ شهرٍ هلالی مرّةً واحدةً.
و لولا اختلاف العرض فی القمر لكان فی كلّ شهر هلالی یتحقّق كسوفٌ فی آخره و خسوفٌ فی وسطه لكن لمكان اختلاف العرض لا یتحقّق الكسوف فی المحاق أواخر الشهور؛ و بملاحظة محق نوره تسمّى هذه الحالة حالة المحاق.
و إذا خرج القمر عن هذه الحالة لابدّ أن یرى على شكل هلالٍ ضعیفٍ؛ لكنّ دقّة القطر المنوّر للهلال جدّاً تمنعنا عن رؤیته إلى حدّ یسیرُ فی الفضاءِ و یبعد عن الشّمس بقدرٍ یصیر قابلًا لرؤیته بشكل الهلال. هذا الفصل من الزمان یسمّى تحت الشعاع و هو ما إذا كان الفاصل بین جرمَی الشّمس و القمر على قدر نصف جرمیهما.
و أمّا مدّة مكث القمر تحت الشعاع فبعد خروجه من المحاق إلى أن یسیر فی المدار ما یقرب ثمان درجات، و حیث نعلم أنّ زمان سیر القمر فی المدار فی كلّ درجةٍ
- يعني ليس وضعه حينئذٍ قريباً من المحلّ الحقيقيّ للشمس؛ بل وضعه قريبٌ من المحلّ الذي يظهر لنا من الشّمس، و هو امتداد شعاع أبصارنا إليها. (منه عفي عنه(