مطلع انوار ج5

 خواهد بود، یا این صورت به هم می‌‌خورد و باز به صورت دیگر در می‌‌آید؟

 ٤. عالم از چه پیدا شده و چگونه به این صورت‌های گوناگون درآمده است؟ آیا مایه و مادّۀ همۀ مخلوقات مختلف در اصل یک چیز است، یا هر کدام از یک نوع مادّه به ظهور آمده‌اند؟ اگر مادّۀ همه یکی است، پس این اختلاف از کجا پیدا گشته، و چرا هر یک از موجودات گیتی دارای یک ماهیّت و یک اثر مخالف با ماهیّت و اثر دیگر شده است؟

 مسائل بالا موضوع فلسفه قدیم و جدید، و شرق و غرب را تشکیل می‌‌دهد.»

  در صفحه ٢٠:

 «بعضی مبدأ تمام اجسام مرکّبه و مفرده را جسم طبیعی می‌دانند؛ جسم طبیعی یعنی جوهری که دارای طول و عرض و ارتفاع و به عبارت دیگر دارای امتدادهای سه گانه (سه بُعد) است ... .

 جسم طبیعی در ذات خود امر واحد متّصل است. بعضی (اشراقیّین) جسم طبیعی را بسیط می‌دانند و بنابر قول آنها مادّۀ نخستین، خود جسم طبیعی است؛ و بعضی دیگر (مشّائین) جسم طبیعی را مرکّب از دو جزء می‌دانند: یکی مادّه که آن را هیولی نیز گویند، و دیگری صورت که همان موضوع امتدادهای سه‌گانه باشد.»

  در صفحه ٢١:

 «جمعی دیگر مبدأ عالم را ذرّات کوچک بی‌شماری می‌دانند که فضا از آنها پر است. برخی از این فلاسفه معتقدند که: ذرّات مزبور خیلی کوچک و سخت می‌‌باشد به طوری که نمی‌شود آنها را با آلات و اسباب شکست یا تجزیه کرد، امّا در ذهن می‌‌شود برای هر ذرّه‌ای دو جزء یا دو طرف فرض کرد. صاحبان این عقیده که ذیمقراطیس و پیروانش باشند ذرّات را به نام ”اجسام کوچک محکم“ می‌‌نامند.»

  در صفحه ٢٢:

 «دسته‌ای دیگر از این فلاسفه عقیده دارند که ذرّات مزبور نه در خارج قابل