مطلع انوار ج5

 زمان: امتدادی که در عالم است و دارای ثبات و قرار نیست و پیوسته در گذر است و موجب قبلیّت و بعدیّت اشیاء می‌‌شود زمان است.

[اقوال مختلف فلاسفه در حقیقت زمان]

 شیخ‌الرئیس در طبیعیّات شفا، اقوال مختلفی از فلاسفه در حقیقت زمان نقل کرده است:¹

 ١ـ بعضی زمان را مجرّد فرض می‌دانند که از حرکت حوادث فرض می‌‌شود.

 ٢ـ بعضی برای زمان وجود حقیقی قائلند؛ و آنها دارای نظریّات مختلفی هستند:

 ١. جمعی زمان را مبدأ واجب عالم دانسته‌اند.

 ٢. گروهی زمان را جوهری جسمانی پنداشته‌اند.

 ٣. افلاطون زمان را جوهری مستقلّ و جدا از جسم می‌‌داند.

 ٤. ارسطو زمان را مقدار حرکت می‌‌داند.

 ٥. جمعی حرکت دوری سالیانه و روزانه را که در این جهان دیده می‌‌شود، زمان نامیده‌اند.

 ٦. برخی زمان را امری نسبی انگاشته و آن را نسبتی دانسته‌اند که از سنجیدن دو چیز باهم به دست می‌‌آید؛ و بنابراین نسبت به أشیائی که باهم سنجیده می‌‌شوند مختلف می‌گردد.

 ٧. ابوالبرکات بغدادی زمان را مقدار وجود می‌خواند؛ و زمان هر چیز مقدار وجود آن چیز است.²

 ٨. طائفه‌ای از حکماء از فهمیدن حقیقت زمان اظهار عجز کرده‌اند.