عنوان بصری ج۲
جلد دوم از مجموعۀ «عنوان بصری» حاصل مجالس حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه در «شرح حدیث عنوان بصری» می‌باشد که طی سالیانی متمادی برای رفقا و شاگردان سلوکی و پویندگان مکتبِ عرفان و توحید ایراد فرموده‌اند، که همراه با ویرایش به زیور طبع آراسته شده است. تبیین ظرائف ژرفِ تربیتی و سلوکی با بیانی روان و شیوا، همراه با ذکر مصادیق، امثله و حکایات متنوّع از شاخصه‌های این کتاب شریف بوده که در نوع خود بی‌نظیر می‌باشد. مجلد دوم از این مجموعه، در موضوع «حقیقت وِرد و ذکر» و تبیینِ «ملاک ذکر حقیقی» و «رابطه ذکر با توحید» به ساحت علم و فضیلت تقدیم می‌گردد. اهم مطالب مندرج در این مجلد: • نیازمندی روح به ذکرْ همانندِ احتیاج جسم به تغذیه • قلب مؤمن تنها جایگاه تجلیّات ذاتیّ خداوند • تأثیر ذکر در جلای قلب و قطع تعلّق از دنیا • ذکر یعنی توجّه به جنبۀ ربطی موجودات • اختراعات اخیره، برای اهل عرفان است! • افتخار مولانا و حافظ به خاکساری ائمه علیهم‌السلام • ضرورت ذکر در عین اشتغال به امور دنیوی • لزوم فراهم‌سازی شرایط کمالی انسان، در حکومت اسلام، جهت ایجاد آرامش فکری • انتساب قوای الهی به خود، بزرگترین خطر سالک • احساس بی‌نیازی معنوی، بزرگترین مرض روحی • کاریزما، بزرگترین آفت در سیر و سلوک • تأثیر بیداری بین‌الطلوعین در قوای فکری انسان • ضرورت ذکر در انکشاف حقایق توحیدی • دیدگاه توحیدی و پدرانۀ رسول‌خدا نسبت به کفّار • لزوم توجه به اسمای حُسنای الهی در هنگام ذکر • به کار‌گیری اسماء و صفات الهی در زندگی روزمره • ضرورت استمرار اذکار و تمرینِ پیاده‌سازی آن در زندگی
عنوان بصری ج۲
178تأثیر بیداری بین‌الطلوعین در قوای فکری انسان
صحبت در این است که عدم بیداری شب و بین‌الطّلوعین تأثیر فراوانی در قوای ذهنی و فکری انسان دارد و نحوۀ تفکر و برداشت فرد را نسبت به حقایق تغییر می‌دهد، و لذا در روایات آمده است که روزیِ انسان را در هنگام بین‌الطّلوعین تقسیم می‌کنند.1و2 نقل است که می‌گویند:
حکایتی از ابن‌سینا پیرامون تأثیر تهجّد بر ذهن
روزی ابن‌سینا وارد کلاس شد و در بین درس ملاحظه کرد شاگردانش سؤالاتی می‌پرسند که با روزهای قبل تفاوت دارد؛ به آنها گفت: «دیشب را چگونه گذراندید؟»
گفتند: «در فلان منزل با هم گعده کرده بودیم و وقتمان به شوخی و خنده و گفتگو گذشت و بعد هم خوابیدیم.»
گفت: «مسئله همین‌جاست! من اثر نماز شب نخواندنِ شما را در این سؤالات دریافتم!» سپس شروع به گریه کرد و گفت: «بر خودم تأسف می‌خورم که چطور وقتم را برای امثال شما ـ که برای رسیدن به کمالتان این‌قدر ارزش و ارج قائل نیستید که نیم‌ساعت قبل از اذان صبح برای نماز بلند شوید و بین‌الطّلوعین بیدار باشید ـ قرار دادم.»
ابن‌سینا که تغییرات کلیِ او در اواخر عمرش از کلماتش مشهود است، این نکته را از کلام آنها متوجه شد؛ اما شخص بصیر و باتجربه ـ همان‌طور که اگر
- بصائر الدّرجات، ص ٣٤٣:
«علیّ بنِ الحُسَینِ علیه السّلام فی حدیثٍ قالَ: ”یا أبا حمزة، لا تَنامَنَّ قَبلَ طلوعِ الشَّمسِ فَإنّی أکرَهُها لَکَ؛ إنَّ اللهَ یقَسِّمُ فی ذَلِک الوَقتِ أرزاقَ العِبادِ و عَلیٰ أیدینا یُجریها.“»
ترجمه: «ای اباحمزه، هرگز پیش از طلوع آفتاب مخواب که من این کار را برایت مکروه می‌دانم؛ به‌تحقیق که خداوند در آن هنگام روزیِ بندگان را تقسیم می‌کند و به‌دست ما اهل‌بیت آن تقدیر را اجرا می‌نماید.» (محقق) - البته منظور از رزق، نان و آب و علف نیست؛ منظور بَهاء و نورانیتی است که خداوند متعال در آن روز برای تلقّی حقایق، به این شخص عنایت می‌کند؛ آن نورانیت مترتّب بر بیداریِ بین‌الطّلوعین است و اثرش در صورت و چهرۀ افراد مشخص است.
- بصائر الدّرجات، ص ٣٤٣: