عنوان بصری ج۲
جلد دوم از مجموعۀ «عنوان بصری» حاصل مجالس حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه در «شرح حدیث عنوان بصری» می‌باشد که طی سالیانی متمادی برای رفقا و شاگردان سلوکی و پویندگان مکتبِ عرفان و توحید ایراد فرموده‌اند، که همراه با ویرایش به زیور طبع آراسته شده است. تبیین ظرائف ژرفِ تربیتی و سلوکی با بیانی روان و شیوا، همراه با ذکر مصادیق، امثله و حکایات متنوّع از شاخصه‌های این کتاب شریف بوده که در نوع خود بی‌نظیر می‌باشد. مجلد دوم از این مجموعه، در موضوع «حقیقت وِرد و ذکر» و تبیینِ «ملاک ذکر حقیقی» و «رابطه ذکر با توحید» به ساحت علم و فضیلت تقدیم می‌گردد. اهم مطالب مندرج در این مجلد: • نیازمندی روح به ذکرْ همانندِ احتیاج جسم به تغذیه • قلب مؤمن تنها جایگاه تجلیّات ذاتیّ خداوند • تأثیر ذکر در جلای قلب و قطع تعلّق از دنیا • ذکر یعنی توجّه به جنبۀ ربطی موجودات • اختراعات اخیره، برای اهل عرفان است! • افتخار مولانا و حافظ به خاکساری ائمه علیهم‌السلام • ضرورت ذکر در عین اشتغال به امور دنیوی • لزوم فراهم‌سازی شرایط کمالی انسان، در حکومت اسلام، جهت ایجاد آرامش فکری • انتساب قوای الهی به خود، بزرگترین خطر سالک • احساس بی‌نیازی معنوی، بزرگترین مرض روحی • کاریزما، بزرگترین آفت در سیر و سلوک • تأثیر بیداری بین‌الطلوعین در قوای فکری انسان • ضرورت ذکر در انکشاف حقایق توحیدی • دیدگاه توحیدی و پدرانۀ رسول‌خدا نسبت به کفّار • لزوم توجه به اسمای حُسنای الهی در هنگام ذکر • به کار‌گیری اسماء و صفات الهی در زندگی روزمره • ضرورت استمرار اذکار و تمرینِ پیاده‌سازی آن در زندگی
عنوان بصری ج۲
46در مجلس قبل به‌نحو اجمال عرض شد که به یاد خدا ـ اعم از یادِ لسانی، قلبی و سرّی ـ ذکر اطلاق می‌شود. امیرالمؤمنین علیه السّلام در نهج‌البلاغه در موارد عدیده‌ای راجع‌به لزوم ذکر و یاد خدا بیاناتی دارند، و این مطلب را با عباراتی مختلف بیان می‌فرمایند.1 در قرآن نیز می‌فرماید:
﴿أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ﴾2 «متوجه و آگاه باشید که اطمینان دل‌ها، سکون و آرامش، عدم تشویش و اضطراب قلوب فقط در گرو ذکر و یاد خداست.»
نگاهی به امور مطلوب انسان در دنیا
حال چرا یاد خدا موجب آرامش دل و اطمینان قلب است و چرا یاد غیرخدا باعث اطمینان و آرامش قلب نمی‌شود؟ اگر به تمام قضایا و مسائلی که در این دنیا مطلوب انسان است نگاهی بیندازیم، می‌بینیم اکثر آنها مسائلی بیهوده و لغو است و تعداد کمی از آنها نیز که می‌توان بدان اتّکا و رکون نمود، دوام ندارند.
بنای دنیا بر افتراق در امر رفاقت و ازدواج
یکی از مواردی که انسان بدان اتّکا دارد رفیق است. هیچ فردی در این دنیا از رفاقت بی‌نیاز نیست؛ لذا هرکسی در هر امر و حرفه و مِهنه‌ای (رفیق در تجارت و کسب‌و‌کار، درس و بحث و مسائل علمی) طبعاً دوستان و رفقایی پیدا می‌کند.
توصیۀ امیرالمؤمنین دربارۀ رفیق
به‌دست آوردن رفیق مفید، مسئلۀ خلافی نیست و در روایات و شرع بسیار توصیه شده است. امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌فرماید:
أعجَزُ النّاسِ مَن عَجَزَ عن اکتِسابِ الإخوانِ، و أعجَزُ مِنهُ مَن ضَیَّعَ مَن ظَفَرَ بِهِ منهُم؛3 «عاجزترین و بیچاره‌ترین مردم کسی است که نتواند رفیق
- نهج البلاغة (عبده) ج ١، ص ٢١٦:
«أفیضوا فی ذِکرِ اللهِ فإنّه أحسَنُ الذِّکر.»
ترجمه: «ذکر خداوند را بسیار به‌جا آورید، چراکه بهترین و نیکوترین ذکر است.» (محقق)
جهت اطلاع بیشتر، رجوع شود به غررالحکم و دررالکلم، ص ١٨٨. - سوره رعد (١٣) آیه ٢٨.
- نهج البلاغة (عبده) ج ٤، ص ١٤٠.
- نهج البلاغة (عبده) ج ١، ص ٢١٦: