جلسه ۱۴۲

امکان حمل برخی از مقولات بر تعینات مادی و مجرد

و لذا بحثى كه مرحوم آخوند راجع به عوارض خارجى مى‌كند که کم جزو عوارض است و این کم عارض بر ماده و صورت است، این محلّ تأمل است، به جهت اینكه كم از عوارضى است كه بر نفس تعیّن جوهر بار مى‌شود. لازم نیست همۀ عوارض در این مقولاتى كه ما در اینجا داریم، این مقولات بر ماده و صورت بما أنّهما مادة و صورة است حاكم شود، بلكه ما مى‌توانیم بسیارى از این عوارض را بر جوهر بما هو جوهرٌ عارض كنیم. خب مسلّم است که بعضى از این مقولات است که در قالب ماده مى‌گنجد مانند مقولۀ متى و مقولۀ أین یا مانند مقولۀ حجم، سطح، خط و امثال‌ذلك كه اینها از انواع كم هستند و اینها بر ماده بما هو ماده تعلّق مى‌گیرد. ولى بعضى از انواع كم اختصاص به ماده ندارند؛ مانند عدد، عدد یكى از انواع كم است که به تعیّن جوهرى برمى‌گردد نه به نحوۀ تعیّن كه عبارت از تعیّن صورى و مادى باشد یا تعیّن تجردى باشد، بلكه بنفس التعیّن، كم به عنوان عدد تعلق مى‌گیرد. و ما مى‌بینیم كه در عقول مجردّه و صور نوریّه، عدد در اینجا به‌كار رفته است مانند: ﴿وَيَحۡمِلُ عَرۡشَ رَبِّكَ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ ثَمَٰنِيَةٞ﴾¹ در اینجا به‌كار رفته است، یا ﴿إِذۡ يَتَلَقَّى ٱلۡمُتَلَقِّيَانِ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ قَعِيدٞ * مَّا يَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَيۡهِ رَقِيبٌ عَتِيدٞ﴾² در همۀ این موارد عدد به‌كار رفته است، یا در جنگ‌ بدر دارد که ﴿بِثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُنزَلِينَ﴾³ و هلمّ جرّا.

بنابراین این كم بما أنّه كمٌ این‌طور نیست كه فقط به ماده تعلق بگیرد و از عوارض ماده باشد و از مقولاتى باشد كه اختصاص به مادّه دارد؛ نه‌خیر، بسیارى از مقولات ما جهت مادى ندارند؛ من‌باب‌مثال مقولۀ اضافه هم در مورد ماده و صورت هست و هم در مورد مبدعات و مجردات هست یا مقولۀ حركت هم در مبدعات هست و هم در غیر مبدعات كه ماده و صورت باشد هست. البته اگر حركت، حركت كمّى باشد آن حركت كمّى در ماده و صورت هست اما اگر حركت كیفى باشد، در مبدعات هم حركت در كیف پیدا مى‌شود. خود كیف هم اختصاص به ماده ندارد، ممكن است در مبدعات و صور نوریّه و جوهریّۀ منعزلۀ از مادیّه هم كیف داشته باشیم. من‌باب‌مثال این علومى كه الآن وجود دارد، این تغییر و تحولات و تبدّلاتی كه در ذوات جوهریّۀ مجرّده هست همه از مقولۀ كیف است. بله، زمان در مقولۀ مبدعات نیست، مكان در مقولۀ مبدعات و در صور نوریه و عقول مفارقه و امثال‌ذلك نیست.