جلسه ۱۵۱

درس یکصد و پنجاه و یکم

مراتب تشکیک وجود، و قاعدۀ ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

اشکال دیگر فخر رازی به جهات ثلاث و جواب آن

و منها أنّ ثبوتَ شی‌ءٍ لشی‌ءٍ لا یستَلزِمُ ثبوتَ الثابتِ فی ظرفِ الاتصافِ‌ كما هو المقرَّرُ عندَهم بل إنّما یستَلزِمُ ثبوتَ المثبتِ له فحینئذٍ إذا كان بعضُ الأمورِ الذهنیةِ كالعمى مثلاً ثابتًا فی الخارجِ لشی‌ءٍ و مِن المشهوراتِ المسلّمةِ أنّ وجودَ الصفةِ فی نفسِها هو وجودُها للموصوفِ بها بعینِه فإذن‌ یكونُ لمثلِ هذا الأمرِ وجودٌ عینیٌ فیكونُ مِن قبیلِ الأعراضِ الموجودةِ فی الخارجِ و العقلُ یَأبى مِن عدِّ هذا المفهومِ و أمثالِه مِن الموجوداتِ العینیّةِ فضلاً عن جعلِه مِن الأعراضِ.

تلمیذ: عبارت ایشان «هو تأكّد الوجود فكیف یكون عدمیاً» با فرمایش حضرت‌عالى كه فرمودید، رد مى‌شود چون اگر بگوییم كه شیئی در خارج وجود دارد كه تخلل عدم محال است و امكان هم محال است بر آن حمل شود چون وجوب دارد، دیگر تأكد معنی ندارد.

استاد: بله، ایشان تأكّد را به‌معناى تمامیّت علل موجبه گرفته‌اند. یعنى وقتى كه علل موجبه براى وجود، به مرحلۀ تمامیت برسد، دیگر وجود معلول براى ماهیت ضرورت دارد؛ شاید معناى تأكّد از نظر ایشان این است. ولى اگر بخواهیم تأكّد را به‌معناى واقعى خودش بگیریم یعنى وجود را درواقع به‌معناى واقعى بگیریم دیگر تأكّد معنی ندارد. چون نفس ماهیت قابلیت براى تشكیك ندارد. خود وجود، قابلیت براى تشكیك دارد که اگر موجبِ وجود كه علت براى تعین او است وجود داشته باشد آن هم وجود دارد و اگر موجب نباشد وجود هم ندارد. پس منظور از تأكّد در اینجا ماهیت‌ متمایل به وجود در ظرف ذهن است. آن ماهیتى كه آبى از عدم نیست. اگر علت موجبۀ او وجود پیدا كند لذا آن ماهیت هم لباس وجود مى‌پوشد. این عبارت از تأكّد وجود است.

تلمیذ: مرحوم سبزوارى هم در حاشیه‌اى كه زده‌اند یك مرتبه‌اى از وجود را تأكّد گرفته‌اند، مثلاً گفته‌اند: تأكّد وجود حقیقى و شدت نوریّه كه همان مرتبۀ واجب الوجود است.