جلسه ۱۵۴

و منها أنّ جعلَ الإمكانِ و قسیمَیه و أشباهِها مِن المعانی العقلیةِ إنّما یقطَعُ لزومَ السّلاسلِ المتولدةِ إلىٰ لا نهایةَ فی الخارجِ و لیس یَحسِمُ لزومُ التسلسلِ فی اعتبارِ العقلِ بحسبِ الملاحظةِ التفصیلیّةِ فإنّ اتصافَ الشی‌ءِ بالإمكانِ یلزَمُ‌ أن یكونَ علىٰ سبیلِ اللزومِ و إلا لَزِمَ جوازُ الانقلابِ فیكونُ لإمكانِ الشی‌ءِ وجوبٌ فی العقلِ و اتصافُه بذلك الوجوبِ علىٰ سبیلِ الوجوب و هكذا إلىٰ غیرِ النهایةِ علىٰ أنّ كونَ الاتصافِ بالإمكانِ علىٰ أیِّ حالٍ مِن عناصِرِ العقودِ یوجِبُ اللانهایةَ أیضًا.

و الجوابُ أنّ التسلسلَ هاهنا بمعنى لا یَقِفُ لأنّه حاصلٌ مِن اعتمالِ الذهنِ مِن غیرِ أن یَنساقَ إلیه الأمرُ بحسبِ نفسِه و ینقَطِعُ بانقطاعِ اعتبارِ العقلِ.¹

«[و ازجملۀ تشکیکات:] اینكه شما امكان و وجوب و امتناع را از معانى عقلیه شمردید، این قطع مى‌كند لزوم تسلسل را كه متولد مى‌شود، [تا بی‌نهایت در خارج.] بله، تسلسل خارجى را دفع مى‌كند، ما قبول داریم ولى تسلسل عقلى را كه دفع نمى‌كند، در عقل همین تسلسل لازم مى‌آید، به‌حسب ملاحظۀ تفصیلی. پس اینکه شىء متصف بشود به امكان، لازم مى‌آید که باید بر سبیل لزوم و وجوب باشد والا لازم مى‌آید جواز انقلاب، كه یك شىء ممكن برگردد به واجب یا به ممتنع. پس براى امكان شىء در عقل یك وجوبى باید باشد، و متصف بشود آن امكان شىء به این وجوب بر سبیل وجوب در عقل. [و همین‌طور است تا بی‌نهایت]. (این یك اشكال) که متصف شدن به امكان و اینكه یك شىء متصف به امكان بشود در هر حالى، این از [ارکان عقودی است که] موجب بی‌نهایت مى‌شود.

[جواب آنکه تسلسل در اینجا به‌معنای لایقفی است که با تأمّل و تعمّل ذهنی حاصل شده و با انقطاع اعتبار عقل، منقطع می‌گردد.]»

اللهمَ صلّ علی محمد و آل محمد