جلسه ۱۵۸

تلمیذ: والاّ در آن حد كه خدا یكى است، چه آنهایى كه به وحدت وجود قائل هستند و چه آنهایى كه به وحدت وجود قائل نیستند مى‌گویند: خدا یكى است.

استاد: ببینید، این را كه شما مى‌فرمایید اصلاً وحدت وجود نیست بلکه وحدت واجب الوجود است. چه كسانى که قائل به وحدت وجود هستند مى‌گویند: واجب الوجود واحد است و چه کسانی که قائل به وحدت وجود نیستند می‌گویند: واجب الوجود واحد است. این با وحدت وجود دوتا است. قضیۀ وحدت وجود این است كه كُلُّ ما صَدَقَ علیه أنّه موجودٌ یرجِعُ إلى مبدأٍ و یرجِعُ إلى حقیقةٍ إحنا نُسمّیه بالوجود، اسم آن مبدأ را و اسم آن حقیقت را وجود مى‌گذاریم. شما تمام صفحات این كتاب را درنظر بگیرید، از صفحۀ یک و دو و سه تا برسد به صفحۀ سیصد و خورده‌ای همۀ اینها بین دفّتین هستند، اسم این را مى‌گذاریم كتاب. مسئله این است. بنابراین در مسئلۀ وحدت وجود، خدا و ملائكه و مراتب پایین، تا برسد به اظلم العوالم، قضیۀ وحدت وجود، همه را در یك دفّتین كرده و اسم آن را گذاشته وجود! این شد وحدت وجود. حالا این وحدت وجود داراى مراتبى است: یك مرتبه‌اش را باز مى‌كنى كیفیةُ استنادِ عدمِ الممكن إلى السبب، یكى دیگر را باز مى‌كنى الوجودُ الذهنى، یكى دیگر را باز مى‌كنى الواجب بالذات واجبٌ مِن جمیع الجهات. این مراتبى كه در بین دفّتین هست داراى مراتب أعلى و أنزل است. وحدت وجود نفى مراتب نمى‌كند. کدام الاغی مى‌گوید: بین مرتبۀ واجب الوجود و بین مرتبۀ أدنى المراتب كه مادة المواد باشد هیچ اختلافى نیست؟! مگر عقلش پاره سنگ بردارد!

تلمیذ: نه، مى‌گوید: اصلاً وجود نیست.

استاد: نه، پس معدوم كه نمى‌گوید! نه‌خیر، كسى که یك‌هم‌چنین حرفی را زد از قول من به او بگویید: آقا، خیلى خر هستید! واقعاً دیوانه است كسى كه این را بگوید! شما این را بر سرش بزن ببیند معدوم است یا معدوم نیست! این مطلب را نهیولیسم‌ها مى‌گویند.