جلسه ۱۶۴

درس یکصد و شصت و چهارم

بررسی جواب مرحوم آخوند و محقق دوانی بر اشکال تسلسل (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

ثمّ إنّ فی كلامِه بعضًا مِن مواضعِ الأنظارِ.¹

ظرف وجود آلی و استقلالی، و ترتب وجودات متعدده بر لزومات متعدده

مرحوم آخوند مى‌فرمایند: با برگرداندن سلسلۀ لزومات متعدده به مابه‌الانتزاع، شما نمى‌توانید وجود واحد را انتزاع كنید، چون وجودات متعدده ـ بنا بر مطلب خود شما ـ موجب موضوعات متعدده خواهد شد، لزومات متعدده موجب وجودات متعدده خواهد شد، و ظرف وجود استقلالى، ذهن خواهد بود. مابه‌الانتزاع، یعنی منتزَع، اگرچه یك وجود ثبوتى دارد و وجودش، وجود در خارج است و در طرفین موضوع و محمول هست، و وجود ثبوتىِ آن یعنی وجودش در غیر نمى‌تواند موضوع براى قضیۀ ذهنیه قرار بگیرد، مگر بعد از اینكه مفهومِ بالفعل پیدا بکند و فعلیت و استقلال پیدا كند، آن‌موقع مى‌تواند موضوع در قضیۀ ذهنى ما قرار بگیرد.

پس اشكال مرحوم آخوند این‌طور مطرح شد كه تا وقتى این لزوم، به‌لحاظ آلى به او نظر مى‌شود و مکنون در قضیۀ خارجىِ «الله موجودٌ» است بالوجوب، تا وقتى كه به این كیفیت است، و یا اینكه در «زیدٌ ممكن الوجود»، این امكانى كه بین زید و وجود هست امكان لزومى است، و لزومی که در اینجا هست، یعنی لزومِ امكان، به‌لحاظ آلى به او نظر بشود، تا وقتی این‌طور است ارتباطى با قضیۀ ذهنیه ندارد و مربوط به یك قضیۀ خارجیه است. یعنى در اینجا موضوع براى محمول نیست و آن لزومات متعدده از این نشأت نمى‌گیرد. وقتى که این ضرورت امكان كه به‌لحاظ آلى به او نگاه مى‌شود، این ضرورت، لحاظ استقلالى پیدا كرد و ما به‌عنوان یك قضیۀ مستقله در ذهن این را مدنظر قرار دادیم، در آن موقع دیگر این لزومات متعدده به وجود خارجى برنمى‌گردند بلكه به وجود ذهنىِ خود موضوع برمى‌گردند. یعنى این‌طور ذهن تصور مى‌كند كه لزوم امكان، ضرورت دارد براى «زیدٌ ممكنُ الوجود» یا لزوم امكان، این امكان براى این قضیه لازم است. اینكه مى‌گوییم: امكان لازم است، یعنى ما آمدیم و روى امكان، نظر جدید دادیم، و این امكان غیر از آن امكان خارجى در قضیۀ «زیدٌ ممكن الوجود» است.