جلسه ۱۶۵

درس یکصد و شصت و پنجم 

بررسی جواب مرحوم آخوند و محقق دوانی بر اشکال تسلسل (4)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و أما ثانیًا فلأنّ خصوصیاتِ الأحكامِ و إن اقتضَت خصوصیاتِ الوجودِ لموضوعاتِها لكن لیس یكفی فی الحكمِ علىٰ شی‌ءٍ بحالٍ خارجیٍ وجودُه الانتزاعی‌ بل نقول ما ذَكَرَه مِن أنّ خصوصیاتِ الأحكامِ ممّا یقتَضی خصوصیاتِ الوجودِ للموضوعاتِ یُنافی ما فَرَّعَه علیه مِن الاكتفاءِ فی الحكمِ علىٰ شی‌ءٍ بحالٍ واقعیٍ بالفعلِ بوجودِه الانتزاعیِ الذی هو بالقوةِ و بعدَ أن یخرُجَ مِن القوّةِ إلى الفعلِ یكونُ ظرفُ تحقّقِه و وعاءُ ثبوتِه الذهنَ فقط دونَ الخارجِ.¹

کلام محقق دوانی در تناسب کیفیت و خصوصیات حکم با وجود موضوع

اشكال دومى كه مرحوم آخوند وارد مى‌كنند این است كه مطلبى را محقق دوانى نقل مى‌كنند و آن این است كه به تناسب بین حكم و موضوع و کیفیت حکم و موضوع، نحوۀ تحقق موضوع را هم خودش مشخّص مى‌كند. در قضیّۀ مطلقه دلالت مى‌كند بر تحقّق موضوع، و در قضیّۀ ضروریه دلالت مى‌كند بر تحقّق او در وعاء ذهن. یعنى ضرورت در اینجا اگر لوازم ذاتى یك شیء براى موضوع در آنجا أخذ شود، لازم نیست كه وجود خارجى آن موضوع لحاظ بشود بلكه همان وجود تعقّلى او براى حمل محمول بر موضوع اكتفا مى‌كند، مانند «الأربعة زوجٌ»، این زوجیّت حمل بر اربعه مى‌شود بلحاظ نفس الأربعه، لا بلحاظ وجودها الخارجی. یعنى نفس تصوّر تعقّلى آن براى حمل اربعه بر زوج كفایت مى‌كند. ولى من‌باب‌مثال در مورد كتابت، صرف تصوّر تعقّلى زید براى كتابت كافى نیست، بلكه زید خارجى در اینجا باید باشد تا این كتابت بر او صدق بكند. وقتى كه مى‌گوییم: «زیدٌ كاتبٌ»، چون كتابت یك امر خارجى است، بنابراین اقتضا مى‌كند که زید هم زید خارجى باشد، نه‌اینكه زید ذهنی باشد، زید ذهنى كه نمى‌نوسید. در زید ذهنی شما می‌توانید لوازم و ضروریات ماهیت را بر او حمل كنید، اما اوصاف خارجی مثل كتابت، شكل، تحیّز و امثال‌ذلك، اینها اوصافى هستند که به‌لحاظ موضوع خارجى مى‌باشد.