امکان اخص و تساوی طرفین در فلسفه اسلامی

شما باز در امكان اخص، از این نقطه نظر، استواء الطرفّین به هیچ وجه و علی أیّ حالٍ ندارید. شما هر وصفى را بخواهید درنظر بگیرید، بالاخره این وصف با توجه به علت خودش ضرورى خواهد بود. استواء الطرفین در اینجا معنی ندارد، مگر اینكه خود موضوع را من حیث هى هى درنظر بگیرید. بنابراین دیگر با امكان خاص فرقى نمى‌كند. چون در امكان خاص، ذات موضوع را بدون توجه به عللش درنظر مى‌گرفتیم، آن‌وقت درواقع یك وصف را بر او حمل مى‌كردیم، این امكان می‌شد امكان خاص. در امكان اخص، شما یك وصفى را مى‌آورید كه اصلاً نمی‌شود برای موضوع در هیچ حالی ضرورت داشته باشد. اما ما در اینجا برای شما ضرورت درست كردیم. چطور درست کردیم؟ مثلاً الان زیدی که دارد می‌نویسد، وصفى را آوردیم كه این وصف، نه از لوازم ذات موضوع است و نه این وصف براى او در حالى ضرورت دارد و نه این وصف برای او در یک وقتى ضرورت دارد؛ هیچ ضرورت ندارد!

من‌باب‌مثال اگر شما گفتید: «الأرضُ منخسفٌ بالقمر بالإمكان»، لعل اینکه شخصی به شما اشکال کند بگوید: این انخسافى كه براى شمس آوردید و گفتید: «الشّمسُ منخسفٌ بالأرض بالإمكان»، شمس به‌واسطۀ ارض منحسف است. اینکه شما در اینجا بالإمكان آوردید، در بعضى از أحیان، این مسئله ضرورى است. اگر زمین بیاید و بین شمس و قمر فاصله بشود، القمر منخسفٌ، دراین‌صورت دیگر در آنجا خسوف بالإمكان نیست بلكه آنجا خسوف بالضرورة است. بنابراین این انخساف از اوصافى است كه در ظرف خارج بالضّرورة واقع مى‌شوند نه بالإمكان. الاّ اینکه قبل از اینكه زمین بین شمس و قمر فاصله شود ما به خسوف نگاه كنیم، مى‌بینیم بدون توجّه به علل، خسوف براى قمر ممكن است، یعنی ممکن است خسوف برای او پیدا شود. اینكه خسوف براى او پیدا بشود معنایش این است كه اگر علت داشته باشد، خسوف براى او بالضرورة می‌شود و اگر علت نداشته باشد، خسوف براى او بالامتناع می‌شود. پس در اینجا این امكان، امكان خاص است.