امکان استقبالی و نسبت آن با ضرورت وجود و عدم
بررسی اشکال صدرالمتألهین به امکان استقبالی
امکان استقبالی محور اصلی این جلسه از درسهای فلسفی آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. در این بحث، معنای چهارم امکان توضیح داده میشود؛ امکانی که ناظر به تحقق یا عدم تحقق یک وصف در آینده است. استاد ابتدا دیدگاه منطقیین را دربارهٔ امکان استقبالی شرح میدهد و توضیح میدهد که چرا برخی، تحقق فعلیِ موضوع یا محمول را با امکان آینده ناسازگار دانستهاند. سپس اشکال صدرالمتألهین بر این دیدگاه بررسی میشود؛ اشکالی که بر اساس ضرورت وجود و عدم در سلسلهٔ علل شکل میگیرد. در ادامه، تفاوت میان ظرف اتصاف و زمان فعلیِ حکم تبیین میشود و با مثالهایی مانند بلوغ، کتابت و اوصاف زائلشدنی، حدود امکان استقبالی روشن میگردد. بخش پایانی جلسه نیز به رابطهٔ امکان، علیت، علم الهی و تفاوت علم یقینی با علوم ظنی انسان میپردازد و نشان میدهد که چگونه احاطهٔ به اسباب، موجب قطع و یقین میشود.
مرتب سازی:
امکان استقبالی و نسبت آن با ضرورت وجود و عدم
3بنابراین مرحوم صدرالمتألهین مىخواهد بفرماید: شما فقط مسئله را در وجود و قضیۀ ثبوتیه نبرید، مسئله در قضیۀ غیر ثبوتیه و غیر وجودیه هم همینطور است. همینكه شما فرض مىكنید این محمول براى این موضوع الآن نباید باشد و ما انتظار را در آینده بكشیم پس الآن ضرورت عدم را بر این ثابت كردید. پس چرا مىگویى: قضیه، قضیۀ ممكنه است؟!
تلمیذ: اینکه آیا این علت هست یا نه؟ وجود میگوید که باید باشد یا نباید باشد.
استاد: بله، آن مسئلهاى را كه من دیروز عرض كردم به این برمىگردد. ما در سلسلۀ علیت تا الآن صحبت نداریم. همینطورى كه ایشان مىفرمایند: صبحت در استمرار این قضیۀ علیت و یا عدم علیت است. در امكان استقبالى، بحث بر سر این نیست كه تا الآن سلسلۀ علیت چه كرده و چه خواهد كرد؟ صحبت در این است كه این سلسلۀ علیت نسبت به آینده چه اقتضا مىكند؟ آیا اقتضاى وجود را در آینده میکند؟ یا همین عدمالعلة در آینده هم استمرار دارد؟ اگر عدمالعلة استمرار داشته باشد پس همچنانكه ضرورتالعدم الآن براى او ثابت است، در آینده هم ثابت است، اگر سلسلۀ علیت تغییر جهت داد و به علت موجده برگشت، بنابراین سلسلۀ علیت مقتضىِ عدم قطع مىشود و سلسلۀ علیت دیگرى جایگزین این خواهد شد كه آن موجب ثبوت او خواهد بود. پس این حالت انتظار صحیح است، یعنى امكان استقبالى صحیح است.
اما مطلبى كه دیروز عرض كردم این بود: اشكالى كه بر این افراد وارد مىشود این است كه تحقق یك موضوعى یا اینكه تعلق یك محمول بر یك موضوعى فقط با عدم تحقق آن در ماضى و در حال نمىسازد بلكه با وجود ماضى و وجود حال هم مىسازد. وقتى كه مىگوییم: زید امكان دارد فردا در خارج كاتب باشد، خب حالا الآن هم كاتب باشد، ما این امكان استقبالى را [میگوییم]. یكوقت ما بحث را روى یك محمولاتى مىآوریم كه آن محمولات با صرف الوقوعشان، دیگر امكان عدم بر آنها منتفى است مثل بلوغ؛ یك بچۀ ده ساله امكان بلوغ براى او در 15 سالگى هست، وقتى بالغ شد دیگر امكان و عدمش معنى ندارد، خب شده است دیگر. یا مثلاً امکان دارد در 18 سالگى ریش درآورد، وقتى كه ریشش درآمد، حالا برفرض که ریشش بعداً هم بریزد، بالاخره صاحب لحیه شده یا اینكه بالغ شده است. اما یکوقت یك حالى است كه این حال قابل زوال است و ما ترقب آن را در آینده مىكشیم. آقایانى كه راجع به امكان استقبالى بحث كردهاند، صرفاً تعلق یك محمولى را بر وصفى كه الآن وجود ندارد و ترقب آن هست مطرح کردهاند. اگر اینطور مطرح مىكردند، اشكال ما به آنها وارد نمىشد. درهرحال اشكال مرحوم آخوند وارد نیست، چون بحث بر سر این است كه در امكان استقبالى آنچه مورد نظرمان هست، اتصاف موضوع به یك وصف در گذشته و حال و... نیست، ما اصلاً نظر به استقبال مىكنیم. اصلاً این موضوع در آینده آیا این وصف را متصف خواهد بود یا نخواهد بود؟