امکان استعدادی؛ آمادگی ماده برای پذیرش صورت و کمال
بررسی حقیقت امکان استعدادی، تشکیکی بودن آن و توسعه مفهوم استعداد به مجردات
استعدادی به معنای آمادگی و تهیؤ ماده برای پذیرش صورتها و اعراض جدید است؛ امری که برخلاف معانی پیشین امکان، صرفاً یک مفهوم انتزاعی ذهنی نیست بلکه دارای تحقق خارجی است. استاد با مثالهایی همچون نطفه، تخممرغ و مواد طبیعی، نشان میدهد که استعداد اشیا برای وصول به فعلیت دارای مراتب شدت و ضعف بوده و ازاینرو امکان استعدادی حقیقتی تشکیکی است. همچنین توضیح داده میشود که هرچه ماده به حصول صورت نزدیکتر باشد، اطلاق امکان استعدادی بر آن روشنتر خواهد بود و با افزایش فاصله و وسائط، این اطلاق ضعیفتر میشود. در بخش دیگری از درس، دیدگاه رایج فلاسفه درباره اختصاص امکان استعدادی به ماده مورد نقد قرار میگیرد و استاد با توسعه این مفهوم، امکان استعدادی را در مراتب تجرد، نفس ناطقه و حرکت تکاملی موجودات نیز جاری میداند. سپس تفاوت امکان استعدادی با سایر معانی امکان بررسی شده و تبیین میشود که این نوع امکان از سنخ جهات منطقی نیست، بلکه وصفی واقعی و خارجی است که میتواند بهعنوان محمول یا جزئی از محمول در قضایا مورد استفاده قرار گیرد. در پایان نیز نسبت میان استعداد، فعلیت، نقص و کمال در چارچوب حکمت متعالیه مورد تحلیل قرار میگیرد.
مرتب سازی:
امکان استعدادی؛ آمادگی ماده برای پذیرش صورت و کمال
1درس یکصد و هفتاد و دوم
معانی امکان (6)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
ثمّ قد یُطلَقُ الإمكانُ و یُرادُ به الإمكانُ الاستعدادیُ الذی هو تهیُّؤُ المادةِ و استعدادُها لما یَحصُلُ لها مِن الصوَرِ و الأعراضِ و هو كیفیةٌ استعدادیةٌ مِن عوارضِ المادةِ تقبَلُ التفاوتَ شدةً و ضعفًا بحسبِ القربِ مِن الحصولِ و البُعدِ عنه.
امکان در نظر مرحوم آخوند یعنی آمادگی و قبول ماده برای عروض صورت
تشکیکی بودن امکان استعدادی
در این امکان، مرحوم آخوند بحث روی امكان عروض صورت یا عرَض بر موضوعى یا صورت بر ماده در قبول و تهیّؤِ ماده دارند، و آن حالت آمادگى و قبول ماده را امكان استعدادى براى ماده میدانند. در این امكان صحبت از این است كه یك ماده تا چه اندازه میتواند صورتى را قبول كند و در مسیر وصول به صورت، تا چه حد بعد و قرب را میتواند تقبل كند. اگر آن ماده براى رسیدن به آن صورت راه بعید و بالواسطهاى را نپیماید، به آن ماده، ممكنِ بالإستعداد براى رسیدن به آن صورت گفته مىشود و اطلاق مىشود.
منبابمثال نطفه قابلیت براى انسانیت را درصورت شرایط مساعد دارد و در اینجا واسطهاى یا وسائطى براى وصول به فعلیّت وجود ندارد، بلكه همینقدر كه نطفه در شرایط ممهَّد قرار بگیرد، عروض این صورت بر این ماده طبعاً بالضرورى خواهد بود. اما اگر شما یك میوهاى را درنظر گرفتید، آیا میتوانید بگویید كه این امكان بالاستعداد دارد؟ در این هم ما میتوانیم بگوییم که امكان بالاستعداد هست، چون همین میوه بهواسطۀ تبدلش به مادۀ حیوانى، قابلیت براى تبدّل به انسان را واجد است. چون این نطفه عبارت است از عصارهاى كه بهواسطۀ فعل و انفعالات كلیوى [ایجاد میشود.] غددى این را مىسازد كه غدد فوق كلیوى است و بعد وارد میشود و در خارج میآید و حیات بهخود مىگیرد و وارد بدن شده و بدن با آن فعل و انفعالات خودش، آن را به استعداد براى این مرتبه رسانده است. بنابراین میتوانیم بگوییم که او هم امكان براى این مطلب را دارد.