تقسیم مواد ثلاث به واجب، ممتنع و ممکن بالقیاس به غیر

تقسیم مواد ثلاث به بالغیر و به بالقیاس الی الغیر

در اینجا می‌فرمایند که نکته در این بحث این است که ما این ماهیت را در ارتباط با وجود، فقط به‌لحاظ ذات او نظر نمی‌کنیم بلکه در ارتباط با غیر هم در اینجا می‌توانیم خود وجود را به‌عنوان هلیۀ بسیطه و کان تامه، یا اینکه وجود یک وصفی را برای یک موضوع برای این ماهیت در ارتباط با غیر بسنجیم. در بحث گذشته فقط در ارتباط با خودش بود و کاری به غیر نداشتیم، امروز می‌خواهیم راجع به این ماهیت در ارتباط با غیر ببینیم که ایشان چه مسئله‌ای دارند و چه نوع علقه‌ای دارند.

اگر این ارتباط از باب علیت باشد، خب طبعاً این ارتباط، ارتباط ضروری است و علقه، علقۀ ضروری است. اگر این ارتباط، ارتباط ایجاب عدم العلیة باشد، درنتیجه سلب می‌شود سلب ضروری. و اگر در ارتباط با علت ثالث این مسئله، علتی که ثالث از این ارتباط است سنجیده بشود، در اینجا نسبت به او هم باز واجب می‌آید. در صورتی که علقه در اینجا وجود داشته باشد و هر دوی اینها به یک علتی که ثالث برای اینها است منتهی بشوند، در اینجا بالقیاس مورد توجه قرار می‌گیرند. روی‌این‌حساب ما هر کدام از این مواد ثلاث و این جهات ثلاث را می‌توانیم به تقسیمات دیگری تقسیم کنیم. این ماهیت را با ارتباط با امر دیگر، یا واجب بالغیر می‌دانیم در صورتی که این ماهیت ما معلول برای یک علتی باشد، یا اینکه ما آن را ممتنع بالغیر می‌دانیم در صورتی که وجود یک ماهیتی مزاحم با وجود این باشد، یا به‌واسطۀ عدم وجود علت، این ماهیت هم نتواند وجود پیدا کند که در اینجا امتناع بالغیر است، مثل اینکه وجود زید با فرض عدم ابوتِ یک امری برای او ممتنع است، این را می‌گوییم: امتناع بالغیر. یا اینکه در ارتباط با یک امر دیگری امکان پیدا می‌کند که امکان بالغیر گفته می‌شود، یعنی به‌واسطۀ غیر، این ماهیت ما ممکن می‌شود.