امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن
بررسی نسبت امکان با نظام علیت و معلولیت
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی معنای امکان بالقیاس الی الغیر در تقسیمات مواد ثلاث میپردازند. ابتدا تفاوت میان امکان ذاتی، وجوب و امتناع بالذات با اقسام بالغیر و بالقیاس الی الغیر تبیین میشود و سپس دیدگاه مشهور فلاسفه درباره امکان بالقیاس الی الغیر توضیح داده میشود. محور اصلی بحث این است که اگر همه موجودات در سلسله واحد علیت و معلولیت قرار داشته باشند، آیا میتوان میان دو موجود خارجی رابطهای صرفاً امکانی فرض کرد یا نه. استاد با تحلیل مبانی علیت نشان میدهند که در چنین نگاهی، رابطه میان اشیا در نهایت به وجوب یا امتناع بالقیاس الی الغیر بازمیگردد و امکان بالقیاس الی الغیر جایگاه مستقلی نخواهد داشت. در ادامه نیز تفاوت امکان ذاتی با این اقسام روشن شده و زمینه بحث درباره حمل مواد ثلاث بر ماهیت و مراتب نفسالامر فراهم میشود.
مرتب سازی:
امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن
1درس یکصد و هفتاد و پنجم
امکان بالقیاس الی الغیر
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
اجمالی از اتجاه و تقسیمات مواد ثلاث
بحث راجع به وجود و تحقق امکان بالقیاس الی الغیر بود و تتمهای داشت که مجلس قبل فرصت نشد عرض کنم. عرض شد که امکان بالقیاس الی الغیر به این معنی است که یک ماهیتی در حدّ ذات بهلحاظ وجود، یعنی بهلحاظ وجودش در خارج، این ماهیت به یکی از مواد و جهات ثلاث متّجه میشود: یا اینکه آن ماهیت بهلحاظ وجود خارجی، وجود برای او ضرورت دارد، این میشود واجب بالذات و مبدأ اول، یا اینکه بهلحاظ آن وجود خارجی، عدم او برایش ضرورت دارد این میشود امتناع بالذات و میشود امتناع آن ماهیت، یا اینکه بهلحاظ آن وجود خارجی متساوی الطرفین است، این می شود امکان بالذات و امکان ذاتی.
نکتهای که در اینجا بهنظر میرسد این است که در تقسیمی که آقایان کردهاند و بر همان اساس هم مرحوم آخوند مشی فرموده، تقسیماتی سوای این مسئلۀ امکان ذاتی است، یعنی صرف نظر از توجه مواد ثلاث یا جهات ثلاث به نفس ماهیت، تقسیمات دیگری هم شده و آن تقسیمات بهلحاظ انتساب این ماهیت با اشیاء دیگر است؛ یعنی در مقایسۀ با اشیاء دیگر نه در مقایسۀ با حمل وجود بر ذات خود. در مقایسۀ با اشیا دیگر، ممکن است ما این ماهیت را تقسیم کنیم: یا اینکه وجود دیگر علت برای وجود او است این میشود واجب بالغیر، یا اینکه وجود ماهیت دیگر موجب امتناع اوست یا عدم شیء دیگر موجب عدم اوست این میشود امتناع بالغیر، یا اینکه وجود ماهیت دیگر موجب امکان برای اوست این میشود امکان بالغیر. البته چون این [امکان بالغیر] مستحیل است در دایرۀ تقسیم آورده نمیشود. امکان بالغیر معنی ندارد، چون این ذات، یا فیحدنفسه از نقطه نظر انتساب به وجود، ایجاب وجود میکند یا نمیکند یا تساوی الطرفین است، دیگر از ناحیۀ غیر معنی ندارد که امکان به او افاضه بشود، یعنی امکانش را از غیر بهدست بیاورد، این معنی ندارد. در وقتی که خود شیء امکان دارد، بهدست آوردن امکان مجدد مستحیل است.