امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن

مطلبی که آن روز عرض شد‌ این بود که این مسئله‌ای که مرحوم آخوند می‌فرمایند‌ از نقطه نظر یک دقت ظاهری و بدوی درست است، یعنی ما وجودات خارجی اشیاء را صرف نظر از انتساب به علت العلل‌ و صرف نظر از سلسلۀ علیت و معلولیت اگر بخواهیم نگاه بکنیم، این مطلب صحیح است‌ و همان‌طور که دیگران فرمودند جای اشکالی نسبت به این قضیه نیست.‌ ولی صحبت در این است که همان‌طوری که خود ایشان در بحث‌های گذشته‌ مطلب را یک‌قدری عمیق‌تر مطرح می‌کردند‌ و می‌فرمودند به اینکه این مسئله‌ در ارتباط با‌ آنچه قوم مشی می‌کنند‌ وجود دارد ولکن با یک دقت عقلی و طبق یک برهان عرشی،‌ مسئله همه در جنبۀ ... . اگر یاد‌تان باشد در مسئلۀ وجود رابط و رابطی‌ بود که ایشان می‌فرمودند: مسئله این است که همۀ اشیاء اصلاً دارای وجود رابطی هستند نه رابط،‌ یعنی رابطی نیست تا اینکه یک علقه‌ای وجود داشته باشد بلکه‌ وجود رابطی است و همه اعدام‌ هستند و لیس فی الدار غیره دیّار‌، و همه ظهورات یک مظهر حقیقی هستند‌ و ظهور هم همان مظهر است‌. بنابراین‌ شیئی در خارج وجود بالاستقلال ندارد‌ تا وجود رابط را ما در او به‌لحاظ انتسابش با آن علت بالاتر‌ بخواهیم پیدا بکنیم‌، بلکه همان شیء در خارج، نفس ربط و نفس تعلق است. این مطلب، مطلب صحیحی است و مطلب درستی است‌.

خروج امکان بالقیاس الی الغیر از تقسیم

حالا ما عرضمان با کمال جسارت به مرحوم آخوند این است: شما که یک‌هم‌چنین مطلب و یک‌هم‌چنین اتجاه دو وجود در ارتباط و در قیاس به هم این مسئله را هم مد‌نظر قرار بدهید که چطور ممکن است که ما تمام دایرۀ وجود را محکوم قانون علیت و معلولیت بدانیم و آنگاه امکان بالقیاس الى الغیر هم داشته باشیم؟! به جهت اینکه در امکان بالقیاس الى الغیر آنچه مدنظر است این است که ما یک ماهیت را نه به‌لحاظ یک ماهیت دیگر بلکه به‌لحاظ وجود خارجى او لحاظ مى‌کنیم. اگر شما یک ماهیت را، یعنى خود یک ماهیت را به‌لحاظ نفس ماهیت دیگر مدنظر قرار مى‌دادید این مطلب اشکال نداشت و اشکالش لغویت بود، به‌لحاظ اینکه مواد ثلاث به‌لحاظ وجود بر ماهیات حمل مى‌شوند نه به‌لحاظ نفس ذاتیات. به‌لحاظ نفس ذاتیات، این مواد ثلاث بر این وجود حمل نمى‌شوند الا اینکه ما بخواهیم ذاتیات یک ماهیت را بر یک ماهیتى حمل کنیم؛ اربعه را بر زوج حمل کنیم، زوحیت را بر اربعه حمل کنیم، کارى نداریم به اینکه اربعه وجود خارجى دارد یا ندارد. در حمل ذاتیات یک ماهیت بر یک ماهیت دیگر اشکال ندارد، وجود مد نظر نیست.