امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن

حالا اشکال مهمى که در همین بحث اگر برسیم می‌آید که در بحث تقدم سلب بر قضیه است یا اینکه تأخر سلب از موضوع است، که بحث معدوله و غیرمعدوله پیش مى‌آید و در اینجا هم باز مسائلى هست. آنچه در اینجا مطرح است این است که فقط در جایى که ذاتیات یک ماهیت را شما بخواهید بر موضوع و بر آن ماهیت حمل بکنید، مسئلۀ ضرورت هست، والا در غیر آن صورت همیشه به‌لحاظ وجود ماهیت است که یا امتناع بر این ماهیت حمل مى‌شود، [مثل اینکه] آیا شریک البارى فى‌حدنفسه ممتنع است یا نه؟ نه‌خیر، ممتنع نیست، ولى وقتى که مى‌خواهد به‌لحاظ وجود خارجى بیاید مى‌شود ممتنع. شما هزارتا شریک البارى در ذهن بیاورید، آن‌قدر ما شریک البارى در ذهنمان آوردیم، هیچ ممتنع نیست بلکه ضرورت هم دارد و این از مرحلۀ امکان هم گذشته است!!

کار از شریک الباری و این حرف‌ها گذشته است! مسئله در ما ضرورت دارد. نکته این است که ماهیات فی‌حدنفسه ممتنع نیستند، همین‌که ماهیات لباس خارج و وجود خارج می‌خواهند بگیرند، یا می‌شوند ممتنع، یا مى‌شوند ممکن ـ چطور اینکه در امکانش‌ هم یک بحث دقیقی هست ـ و یا اینکه مى‌شوند ضرورت. اما خود ماهیت فى‌حدنفسه لیست الا هى، الماهیةُ مِن حیث هى لیست الاّ هى، فقط خودش فى‌حدنفسه مطرح است، فقط در مرتبۀ نفس الامرىِ ذات، نه نفس الأمرىِ خارج. در مرتبۀ نفس الامرى ذات است که حمل ذاتیات ماهیت بر ماهیت مى‌شود ضرورت. اما در اینجا که مطلب ما امکان بالقیاس الى الغیر است، قطعاً آنچه متعلّق به مادۀ قضیه است، و مادۀ قضیه متعلَّق است و جهت به او تعلّق دارد وجود خارج است، یعنى وجود خارجى ماهیت است که جهت را مى‌پذیرد و مادۀ در قضایا را به خود مى‌پذیرد. این به‌خاطر آن است، والا اگر شما وجود خارجى را براى ماهیت درنظر نگیرید، نه ضرورت حاکم است و نه امکان و نه امتناع. ماهیت، ماهیت است دیگر. شما هزارتا ماهیت در ذهنتان مى‌آورید، حتى اجتماع نقیضین را در ذهنتان مى‌آورید، أعدام را هم در ذهنتان مى‌آورید، شریک البارى را هم در ذهنتان مى‌آورید و هیچ مشکلى هم پیدا نمى‌کنید و سُر و مُر و گُنده هم در خیابان راه مى‌روید! هزارتا شریک البارى هم در سرتان هست بعد هم در خیابان راه مى‌روید. گفت: