امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن

کافر و مشرک و مؤمن همه دارند از این سفرۀ خدا مى‌خورند و آن‌وقت خدا را هم لعنت مى‌کنند. هم لعنتش مى‌کنند و هم خلاف مى‌روند و بعد هم از نعمت‌هاى خدا مى‌خورند! خب کار خدا این است دیگر، یا ذاالجود و الکرم! این کار ما است و آن هم کار او. او کار خودش را مى‌کند و ما هم کار خودمان را و ما هردو کار خودمان را مى‌کنیم، ولى فردا معلوم مى‌شود که چه کسی دست بالا را دارد! این مسئله مربوط به این قضیه است.

حالا در امکان بالقیاس الی الغیر صحبت در این است که وقتى شما وجود یک ماهیت را به‌لحاظ وجود یک ماهیت دیگر مدنظر قرار مى‌دهید پس آن وجود ماهیت دیگر را در خارج مفروض مى‌دانید؛ یعنى وجود یک ماهیت دیگر. یعنى اگر یک ماهیت دیگرى بخواهد وجود پیدا کند، دراین‌صورت این ماهیت ما چه ارتباطى با آن دارد؟ آیا در ارتباط با این ممکن است یا واجب است یا ممتنع است؟ طبق قاعدۀ علیت و معلولیت دیگر ما نمى‌توانیم بگوییم: این با آن ممکن است. از دو حال خارج نیست: یا وجود ماهیت دیگر بنا بر ارجاع جمیع معالیل به علت ثالثه است. علت ثالث یعنى علت خارج از این دو، حالا ولو اینکه علت مرتبۀ دهم باشد یا مرتبۀ صدم باشد. بنا بر ارجاع جمیع حوادث و بنا بر ارجاع جمیع افعال خارجى به علت العلل در اینجا، یا وجود این معلول خارجى موجب عدم اوست پس این مى‌شود امتناع بالقیاس الى الغیر، یا موجب وجود اوست که این مى‌شود واجب بالقیاس الى الغیر. یعنى وجود این موجب مى‌شود ـ نه بالمباشره ـ و وجود این حکایت مى‌کند بالوساطة در اینکه اگر این وجود بخواهد وجود پیدا بکند باید این شىء دیگر هم وجود پیدا بکند. معنای این وجوب بالقیاس الى الغیر است یا امتناع بالقیاس الى الغیر.