امکان بالقیاس الی الغیر و نسبت آن با علیت

تلمیذ: اگر از لوازمش نباشد چنین ضرورتی [وجود ندارد.]

استاد: بله، اگر نباشد.

تلمیذ: نه، از لوازم ذاتی‌اش.

استاد: خب مگر نیست؟! مگر زوجیت نیست؟!

تلمیذ: اگر [از لوازم ذاتی‌اش] باشد پس جزء ماهیت شده. وقتی انسان ادراک ماهیت می‌کند، ادراک لوازم ماهیت هم کرده است دیگر. یعنی وقتی انسان ادراک انسان می‌کند، ادراک حیوان و نطق هم کرده است.

استاد: ببینید، ما که می‌گوییم: جزء، یعنی یا جنس است یا فصل است؛ این معنای جزء است. ولی درعین‌حال زوجیت جنس یا فصل نیست، زوجیت یک امری است خارج از اربعه اما ملاصق با اربعه. آن چیزی که جنس یا فصل است مثل حیوانیت و ناطقیت است. یعنی قوام این ماهیت به زوجیت نیست، قوامش فقط به نفس مفهوم اربعه است. اما درعین‌حال خود آن اربعه بخواهد یا نخواهد زوجیت با او هست. این غیر از مفهوم امکان برای انسان است. در مفهوم امکان برای انسان، امکان خارج از ذات حیوان و ناطق است، حیوان و ناطق هر دو جنس و فصل انسان را تشکیل می‌دهند و در هیچ کدام از این دوتا امکان نخوابیده و ملازم با اینها هم نیست. یعنی در حیوان و ناطق بودن ملازم با امکان نیست بلکه به‌لحاظ وجود خارجی اگر لحاظ کنیم [بحث امکان می‌آید]. یعنی تا وقتی که مفهوم حیوان و ناطق را لحاظ می‌کنیم امکان را نمی‌فهمیم، اما همین‌قدر که آن را به‌لحاظ وجود خارجی لحاظ می‌کنیم می‌گوییم: این حیوان اگر در خارج بخواهد وجود پیدا کند آیا ضرورت دارد یا امتناع دارد یا امکان دارد؟ آن موقع تازه امکان به سراغ ما می‌آید، والا تا آن موقع اصلاً ما نه به امکان کار داریم و نه او با ما کار دارد.

تلمیذ: چه فرقی دارد؟! اربعه هم یا زوج است یا فرد است. ما وقتی که نظر به خود اربعه داریم، به ذات اربعه داریم، کاری به زوجیت و فردیتش نداریم، زوج باشد یا فرد باشد.