سلب امکان از ماهیت و معنای «الماهیة من حیث هی»

بناء‌علی‌هذا در بحثی که مرحوم حاجی هم کرده بودند که:

در آنجا هم آن‌طور که به‌نظر می‌رسد این مسئله عرض شد که ماهیت را اگر بخواهیم سلب کنیم، خود ماهیت را اگر بخواهیم اثبات کنیم و همۀ لوازم آن را از او سلب کنیم، ایشان می‌فرمایند: با عبارت «الماهیة من حیث هی لیست الا هی» شما نمی‌توانید امکان را و همین‌طور بعضی از جهات دیگر را از ماهیت سلب کنید که وجود و امثال‌ذلک باشد، چون همین‌که می‌گویید: «الماهیة من حیث هی لیست الا هی» دراینجا وجود ماهیت بر ماهیت حمل شده است؛ یعنی به‌صرف گفتن «الماهیة» وجود را برای ماهیت ثابت کردید و گفتید: ماهیة. ماهیتی که هست این ماهیت نیست مگر خودش. و چون ما می‌بینم که وجود از ماهیت مسلوب است و ماهیت در تقرر ذات خودش اقتضای وجود را نمی‌کند، برای نفی وجود از این ذات همان‌طور که امکان را از ماهیت نفی می‌کنیم و می‌گوییم که ماهیت از حیث ذات خودش اقتضای امکان نمی‌کند، در ذات ماهیت امکان نخوابیده و ضرورت نخوابیده و امتناع نخوابیده، همان‌طور که امکان از ذات ماهیت مسلوب است، همین‌طور وجود هم از ذات ماهیت مسلوب است و با عبارت «الماهیة من حیث هی لیست الا هی» شما نمی‌توانید وجود را از ماهیت سلب کنید و بگویید که ماهیت در تقرر ذات خودش اقتضای وجود ندارد. برای اینکه این معنی را برسانید باید عبارت را تصحیح کنید و بگویید: «لیست الماهیة من حیث هی الا هی»، نیست ماهیت از حیث خودش مگر خودش. این «نیست» را به ماهیت بزنید نه‌اینکه «نیست» را به محمول بزنید. اگر «نیست» را به ماهیت زدید در اینجا خود ماهیت من حیث هی دیگر مورد نظر است نه وجود.

اشکال به دلیل مرحوم آخوند و مرحوم سبزواری بر سلب امکان و لوازم ماهیت از ماهیت

در اشکالی که اینجا به‌نظر حقیر رسید، عرض شد که در بحث ماهیت چون مد نظر ماهیت است نه وجود، بنابراین فرقی نمی‌کند که شما ماهیت را اول بیاورید و بعد بگویید: «لیست الا هی» یعنی بگویید: «الماهیة من حیث هی لیست الا هی»، ماهیت را اول بیاورید یا اینکه بگویید: «لیست الماهیة من حیث هی الا هی»، چون در بحث حمل احکامی که بر ماهیت هست، اصلاً وجود خارجی، وجود ذهنی، نفی وجود هر دو، اثبات وجود هر دو، هیچ‌کدام از اینها مد نظر نیست و لذا عبارت «الماهیة من حیث هی لیست الا هی» با «لیست الماهیة من حیث هی الا هی» یکسان است.