مفهوم واجب الوجود و اقسام وجوب، امتناع و امکان ذاتی

در این جلسه، آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی به تبیین مفهوم واجب الوجود بالذات و اقسام مختلف آن در فلسفه اسلامی می‌پردازند. ابتدا دیدگاه صدرالمتألهین درباره اقسام وجوب ذاتی بررسی می‌شود؛ از وجوب ذاتی حق تعالی که ضرورت وجود او ازلی، مطلق و قائم به ذات است، تا ضرورت‌های ذاتی موجود در قضایای تحلیلی مانند «الإنسان إنسان» و نیز ضرورت‌هایی که از اقتضای ذات موضوع ناشی می‌شوند؛ مانند نسبت زوایای مثلث با حقیقت مثلث. سپس اقسام مختلف ممتنع بالذات مورد بحث قرار می‌گیرد؛ از امتناع ذاتی مفاهیمی مانند شریک الباری، معدوم مطلق و شرّ محض، تا امتناع محمولاتی که با حقیقت موضوع ناسازگارند؛ مانند حمل جماد بر انسان یا فردیت بر عدد چهار. در ادامه، ساختار امکان ذاتی و نسبت آن با امکان عام، قضایای موجبه و سالبه، و همچنین امکان در مرکباتی که از واجبات، ممتنعات یا اضداد تشکیل شده‌اند تبیین می‌شود. محور اصلی این درس، تحلیل دقیق نسبت میان وجوب، امتناع و امکان با ذات اشیاء و بررسی منشأ ضرورت و امتناع در موضوعات مختلف است؛ مسئله‌ای که نقش بنیادینی در مباحث وجود، ماهیت و احکام عقلی دارد.