مفهوم واجب الوجود و اقسام وجوب، امتناع و امکان ذاتی

یکی از آن اقسام عبارت است از نسبت‌های ضروری برای محمول به موضوعی که آن موضوع، علت ثبوت محمول برای موضوع نیست مثل [انسان انسان است یا حیوان است.] انسان علت برای حمل انسان یا حیوان نیست بلکه نفس تصور انسان، لازم است که حیوانیت را و انسانیت را بر او حمل کنید. و ضرورت در اینجا ضرورت ذاتیه است و ضرورت مطلقه است با وصف وجود برای موضوع، درصورتی‌که وجود برای موضوع در اینجا ثابت باشد، نه به خود موضوع. (به نفس موضوع در اینجا نیست که اشکالش را خدمتتان عرض کردیم.)

یکی از آن اقسام نسبت‌های ضروریه‌ای است که برای این نسب یک علت‌هایی وجود دارد. بیخود اینها در قضایای ما متحقق نیستند، علتش خود ذات موضوع است، مثل اینکه مثلث دارای زوایای قائمه است و ضرورت این زوایای قائم برای مثلث هم ذاتی است، به نظر به اقتضای ذات موضوع است. چون ذات موضوع مقتضی است که این محمول در اینجا حمل بر موضوع می‌شود، اما این در اینجا با وصف وجود است. (یعنی مثلث موجود اقتضاء می‌کند زوایای قوائم ثلاث را، نه خود عنوانی که در اینجا آمده؛ یعنی عنوان این مثلث فی حد ذات.)»

و کذا مجردُ مفهومِ الممتنعِ بالذاتِ یَتَحَصَّلُ فی أقسامٍ:

منها: ما یمتَنِعُ الوجودُ بالنظرِ إلى ذاتِه‌ مِن حیث هی لا بعلیّةٍ و اقتضاءٍ منها کشریکِ الباری تعالى و المعدومِ المطلقِ و الشرِّ المحضِ.

و منها: ما یمتَنِعُ وجودُ المحمولِ له بالنظرِ إلى ذاتِه‌ لا بعلیّةٍ منه لضرورةِ عدمِ ذلک المحمولِ عنه ککونِ الإنسانِ جمادًا.

و منها: ما یمتَنِعُ وجودُ المحمولِ له بالنظرِ إلى ذاتِه بذاتِه‌ و لکن باقتضاءٍ مِن ذاتِه لضرورةِ عدمِه عنه ککونِ الأربعةِ فردًا فإنّ اقتضاءَها للزوجیةِ عینُ اقتضائِها لنفیِ الفردیةِ عنها و کذا مفهومُ الممکنِ بالذاتِ یَستَوعِبُ أمورًا ممکنةً تصدُقُ فی کلٍّ منها بحسبِ الإمکانِ الخاصِ إمکانان عامان موجِبٌ و سالبٌ و الموجِبُ فیه یَستَلزِمُ السالبَ و یکون العقدُ مرکبًا مِن قضیّتین موجبةٍ و سالبةٍ و أمورًا مرکبةً فرضًا مِن الواجبَین أو الممتَنعَین أو ضدَّینِ‌.¹