تفاوت وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس الی الغیر
بررسی نسبت علت و معلول در احکام سهگانه
وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس الی الغیر محور اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی به تبیین تفاوت میان اوصاف حقیقی و اوصاف قیاسی در فلسفه میپردازد و توضیح میدهد که وجوب و امتناع بالغیر، اوصافی واقعی برای شیء هستند که از ناحیه علت یا عدم علت به آن افاضه میشوند، درحالیکه وجوب، امتناع و امکان بالقیاس الی الغیر، از مقایسه دو شیء با یکدیگر انتزاع میشوند و جنبه اعتباری دارند. در ادامه، نسبت علت و معلول، وجوب علت نسبت به معلول، وجوب معلول نسبت به علت و همچنین رابطه دو معلولِ یک علت واحد بررسی میشود. سپس دیدگاه مشهور فلسفی با مبنای حکمت متعالیه مقایسه شده و آثار نظری اصالت وجود و ربط محض بودن معلول در تحلیل این مفاهیم توضیح داده میشود. حاصل بحث، روشن شدن مرز میان وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس الی الغیر و جایگاه هر یک در نظام علیت است
مرتب سازی:
تفاوت وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس الی الغیر
3پس فرق بین وجوب قضیۀ بالغیر و قضیۀ بالقیاس إلی الغیر این است که قضیۀ بالغیر یک وصف نفسی است، گرچه این وصف نفسی از ناحیۀ غیر میآید ولی درعینحال مال خودش است، ولی بالقیاس إلی الغیر یک قضیۀ اعتباری است، یعنی در ارتباط با دو شیء این مسئله لحاظ میشود و سنجیده میشود. حالا مرحوم آخوند در مورد امتناعش برخلاف ضرورت همین را میگویند و در مورد امکان هم همین را میگویند و مثالهایی هم در اینجا میآورند.
تنبیهٌ: وجوبُ العلةِ بالقیاسِ إلى وجودِ المعلولِ عبارةٌ عن استدعائِه بحسبِ وجوبِه لها أن یکونَ هی مما وَجَبَ لها الوجودُ.
«وجوب علت در قیاس به وجود عبارت از این است که معلول استدعا میکند بهحسب وجودش آن علت را، بهنحوی که آن علت به یک حیثیتی باشد که وجوب برایش واجب باشد.»
یعنی وقتی که وجوبش وجود را استدعا میکند، به این عبارت است که آن علت به یک نحوی است که برای او وجوب واجب است. این عبارت است از وجوب العلة. چون وقتی که معلول در خارج هست، معلول استدعای وجوب علت را میکند. تا علت واجب نباشد جناب معلول هم در خارج خبری از او نیست. پس وجوب العلة بالقیاس به معلول عبارت از این است که اگر قرار باشد یک معلولی باشد، باید یک علتی واجب باشد. نمیشود علت واجب نباشد و معلول در خارج باشد. این میشود وجوب العلة بالقیاس الی المعلول.
إما بنفسِها کما فی العلةِ الأولى أو بغیرِها و وجوبُ المعلولِ بالقیاس إلى وجودِ العلةِ کونُها بتمامیتِها متأبیةً إلا أن یکون ... .
«یا بنفسه این علت باشد [همانطور که در علت أولی اینطور است] یا بغیرها باشد همانطور که در علل بعدی است که علل غیر مباشرند. وجوب معلول به قیاس به وجود علت اینطور تفسیر میشود: علت طوری است که وقتی تام باشد و ناقص نباشد، حالت تأبّی دارد و حالت اقتضاء بتّیه و ضروریه دارد.»