حمل عوارض و ذاتیات بر ماهیت من حیث هی و نسبت آن با امکان ذاتی
بررسی اشکال ارتفاع نقیضین در مسئله امکان
حمل عوارض و ذاتیات بر ماهیت من حیث هی و نسبت آن با امکان ذاتی محور اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا تفاوت میان ذاتیات ماهیت و عوارضی را که از ناحیه وجود خارجی بر ماهیت حمل میشوند توضیح میدهند و نشان میدهند که ماهیت در مرتبه ذات خود تنها با ذاتیاتش سنجیده میشود. سپس با مثالهایی از مفاهیم ذهنی و مصادیق خارجی، مرز میان ماهیت من حیث هی و ماهیت به لحاظ وجود را روشن میکنند. در ادامه اشکال معروفِ لزوم حمل امکان بر ماهیت از راه امتناع ارتفاع نقیضین مطرح و تحلیل میشود. استاد توضیح میدهند که این اشکال از خلط میان احکام وجود و احکام ماهیت پدید آمده است و قواعد اجتماع یا ارتفاع نقیضین در این مقام قابل تطبیق نیست. حاصل بحث روشن شدن جایگاه امکان ذاتی و تفاوت آن با ذاتیات ماهیت و عوارض وجودی است.
مرتب سازی:
حمل عوارض و ذاتیات بر ماهیت من حیث هی و نسبت آن با امکان ذاتی
1درس یکصد و هشتاد و نهم
حمل عوارض و ذاتیات ماهیات بر ماهیات (1)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
دفاعُ شکٍ:
إنّک بعدَ أن لوحَنا لک إلى أنّ کونَ الشیءِ بحسبِ مرتبةِ نفسِه مما یصدُقُ علیه سلبُ أیّ معنًى کان سوى ذاتیاتِه لا یستلزِمُ أن یکونَ ذاتُه مصداقَ تلک السلوبِ بأن یکونَ حیثیةُ الذاتِ بعینِها حیثیةَ تلک السلوبِ لستَ فی أن یسَعَ لک أن تقولَ إنّ الماهیةَ المأخوذةَ مِن حیثُ هی یصِحُّ سلبُ کلِّ ما لیس مِن جوهریاتِ ذاتِها عنها مِن تلک الحیثیةِ.
تفاوت حمل لوازم و عوارض و ذاتیات ماهیات بر ماهیت من حیث هی و بر ماهیت بهلحاظ وجود خارجی
در اینجا مرحوم آخوند دو مطلب را بر اساس مبانی گذشتۀ خودشان در صحت حمل لوازم ماهیات و ذاتیات بر ماهیات من حیث هی و عدم صحت حمل عوارض ماهیات بهلحاظ وجود بر ماهیات مطالبی را که فرمودند، دو مسئله را بر آن مطالب مترتب میکنند:
مطلب اول اینکه صحبت در این بود که ماهیت من حیث هی هی، خود ماهیت بدون توجه به وجود و بدون توجه به افاضۀ وجود از ناحیۀ علت، صرف نظر از این مسئله خود ماهیت هیچکدام از سه جهت ضرورت و امتناع و امکان بر آن ماهیت حمل نمیشود؛ بهعنوان سلب عدولی یا اینکه بهعنوان قضیۀ معدوله. بلکه صحت سلب در اینجا بهعنوان سلب تحصیلی حاصل است. یعنی منبابمثال اگر در خارج یک ماهیتی داشته باشیم بهنام ماهیت زید، ماهیات امکانیه، اگر ما این ماهیت امکانیه را بهلحاظ خود ماهیت خودشان و بهلحاظ خود جنس و فصل و ذاتیات خود ماهیت نگاه بکنیم میبینیم که امکان و امتناع و ضرورت در آنجا جایی ندارد، مانند عوارض ماهیت موجوده که در تصور ذهنی در آنجا راهی ندارد؛ تصور کتاب، تصور قلم، تصور ماه، اینها مقتضی ثقل و مقتضی وزن ماه و کتاب در عالم ذهن و در عالم تصور نیست بلکه آن کتاب، تصورش فقط اثبات ذاتیات را میکند که این کتاب دربارۀ چه موضوعی نوشته شده، مطالب مندرجۀ در کتاب چه مطالبی است، راجع به فقه است، راجع به فلسفه است، راجع به اصول است، و در چه مبانی و در چه مباحثی از فقه یا فلسفه در آنها صحبت شده، و بهعبارتدیگر آنچه این کتاب را تشکیل میدهد، کاغذ این کتاب از چه نوع کاغذی است؟ آیا از پنبه است یا از چوب است؟ رنگ این کتاب آیا سفید است یا رنگ کاغذش زرد است؟ جوهر این کتاب [از چیست؟] این مسائل و عوارضی که این عوارض، ذات یا ذاتیات یا لوازم ذات کتاب را تشکیل میدهند آنها من حیث المجموع در ذهن ممکن است تصور بشوند، اما منبابمثال آیا وزن کتاب در ذهن میآید که این کتاب چند کیلو است؟ نه، به جهت اینکه وزن عبارت است از یک عرضی که بر وجود خارجی کتاب مترتب است. شما وقتی که یک کتاب را تصور میکنید سرتان سنگین نمیشود، مثلاً یک کتاب المنجدی که یک کیلو وزن دارد این را که تصور میکنید یکدفعه سرتان ثقل پیدا بکند و این طرف بیفتد! چرا اینطور است؟ بهخاطر اینکه این ثقل از عوارض این کتاب در وجود خارجی است نه در وجود ذهنی. و در تصور ذهنی، ثقل و حجم و امثالذلک نمیآید و نمیتواند در آنجا راه پیدا بکند.