حمل امکان و امتناع بر ماهیت از دیدگاه آخوند

حالا به یک قسم دیگر ما مى‌توانیم ماهیت را لحاظ کنیم و آن ماهیتى است که شرط وجود در آن ماهیت لحاظ نشده است، ماهیت را لحاظ کنیم به‌تنهایى بدون لحاظ شرط لا، بدون لحاظ عدم تقیّده به هر قید و عدم تعنونه به هر عنوان و عدم اتصافه به کل وصفٍ حتى وصف امکان، بلکه ماهیت را من حیث هى لحاظ کنیم، لا بشرط لحاظ کنیم، من‌باب‌مثال ماء لا بشرط، لا ماء ساذج، لا ماء التفّاح، لا ماء العنب، بلکه خود و نفس ماهیت را من حیث هى لحاظ کنید بدون توجه به وجود خارجى، یعنى بدون لحاظ وجود خارجى. اگر خود این ماهیت لحاظ بکنید در ملاحظۀ با وجود خارج مى‌توانید امکان را بر او حمل بکنید، دیگر در اینجا امکان را نمى‌توانید از او سلب کنید، سلب امکان بر او صادق نیست، و این موضوع ما با ذاتیات و با منتزعات از ذات که ذاتیات باب برهان است باهم در یک‌ جا اجتماع پیدا مى‌کند. این لحاظ دوم ماهیت است.‌

پس منظور حاجى در آنجایى که مى‌فرماید:

منظور حاجى شامل سلب ماهیت از اینجا خواهد شد. منظور حاجى در آنجا لحاظ ماهیت است من حیث هى هى، نه لحاظ ماهیت است لا بشرط. یعنی اگر ما ماهیت را لا بشرط لحاظ کنیم، قضیه کاذب خواهد بود چون وقتى ماهیت، ماهیت لا بشرط است امکان بر او صادق است، ضرورت بر او صادق است، امتناع بر او صادق است، در شریک البارى امتناع صادق است. چون در شریک البارى ماهیت لا بشرط لحاظ شده و در زید ماهیت لا بشرط لحاظ مى‌شود لذا امکان بر او صادق است. این مسئله داخل در آن شعر مرحوم حاجى نیست، شعر مرحوم حاجى مربوط مى‌شود به لحاظ ماهیت فقط کنه ذاتش و بشرط لاى از لحاظ وجود. یعنى نفس ماهیت تنها بدون هیچ‌گونه وصفى و بدون هیچ قیدى.