پاسخ به اشکالات امتناع امکان بالغیر

اشکالات مرحوم آخوند به جوابی که برخی به اشکال دوم داده‌اند

مرحوم آخوند دو اشکال بر این جواب وارد مى‌کنند:

اشکال اول اینکه شما مى‌گویید: امکان فقط مجرد سلب تحصیلى است، و این سلب بر ماهیت در مرتبه ساقط است، این مسئله، مسئلۀ بعد است که فرمودند. به‌طورکلى جوابى که در اینجا مى‌دهند، با این مطلبى که به‌عبارت بعض الأماجد ذکر مى‌کنند تفاوت مى‌کند. جوابى که ایشان در اینجا مى‌دهند این است که این آقاى مجیب بین لواحق و عوارض بر ماهیت به مرتبۀ خود ماهیت به‌لحاظ وجود و عوارض بر ماهیت به‌شرط وجود خلط کرده است. در عوارض ماهیت به‌شرط وجود، در آنجا وجود خارجى معتبر است. و این در آنجایى است که ما مى‌توانیم این‌طور بگوییم که ماهیت در عالم خارج و به‌شرط وجود، خالى از احد النقیضین نخواهد بود؛ إما کاتب و إما لیس بکاتب، إما قائم و إما لیس بقائم. یعنى ماهیت به‌شرط وجود خارجى همیشه ملازم با احد النقیضین است؛ نه اجتماع نقیضین در آنجا لازم مى‌آید و نه ارتفاع نقیضین. ولى بعضى از عوارض ماهیت است که وجود خارجى در آنجا لحاظ نمى‌شود مانند خود امکان، یا مانند زوجیت براى اربعه. لحاظ زوجیت براى اربعه لحاظش لحاظ وجود خارجى نیست، ولو اینکه اربعه وجود خارجى نداشته باشد ولى ما زوجیت را به‌‌عنوان ذاتى باب برهان بر او حمل مى‌کنیم و او مصداق براى زوجیت خواهد بود، سواء اینکه در خارج [باشد یا نباشد.] و یا اینکه در زوایاى ثلاثه براى مثلث هم مسئله همین‌طور است. و یا اینکه صد و هشتاد درجه قائمۀ براى مثلث که سه [زاویۀ] مثلث مساوى با مئة و ثمانین درجه هستند این در اینجا لازمۀ ذاتى براى اوست، و همین‌طور سایر اعراض و لواحقى که ملحق به ماهیت مى‌شوند و این لحوقش به‌واسطۀ نفس خود ماهیت است نه به‌لحاظ وجود خارجى. این اشکالى که مرحوم آخوند بر ایشان وارد کردند.