منشأ اختلاف محمولات ماهیت و مراتب سهگانۀ ماهیت
تفاوت ذات ماهیت با نسبت آن به وجود و عدم
منشأ اختلاف محمولات ماهیت موضوع اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تفکیک میان سه مرتبۀ ماهیت، نشان میدهند که بسیاری از اشکالات مربوط به امکان، وجوب و امتناع از خلط میان این مراتب پدید آمده است. ابتدا ماهیت در مرتبۀ ذات و ذاتیات بررسی میشود؛ مرتبهای که در آن تنها جنس و فصل و حقیقت ماهیت مورد نظر است و هیچ وصفی خارج از ذات بر آن حمل نمیشود. سپس بحث به ماهیت در نسبت با وجود و عدم منتقل میشود؛ جایی که امکان، ضرورت و امتناع بر ماهیت حمل میگردد. در مرحلۀ بعد، ماهیت بهشرط وجود خارجی و عوارضی مانند کتابت، حرکت و سایر اوصاف خارجی بررسی میشود. استاد ضمن نقد و تحلیل دیدگاههای مطرحشده دربارۀ امکان، توضیح میدهند که منشأ تفاوت محمولات ماهیت، اختلاف در نحوۀ لحاظ ماهیت است و با تفکیک دقیق این مراتب، بسیاری از شبهات فلسفی برطرف میشود.
مرتب سازی:
منشأ اختلاف محمولات ماهیت و مراتب سهگانۀ ماهیت
5و لا حاجةَ أیضًا إلىٰ ما ذَکَرَه بعضُ الأماجدِ أنّ الإمکانَ لمّا لم یکُن حقیقتُها إلا سلبَ ضرورةِ الطرفینِ سلبًا بسیطًا تحصیلیًا فیکون صادقًا فی مرتبةِ الماهیةِ مِن حیث هی و إن کان خارجًا عن جوهرِها.
«[و همچنین نیاز نیست به آنچه بعضی از اماجد ذکر کردهاند] که امکان از آنجایى که حقیقتش نیست مگر سلب ضرورت دو طرف، یک سلب بسیط تحصیلى، پس این در مرتبۀ ماهیت من حیث هى صادق است. (یعنى وقتى که حقیقت امکان سلب ضرورت است، بنابراین امکان یعنى عدم ضرورة الطرفین. پس در مرتبۀ ماهیت، عدم ضرورة الطرفین صدق مىکند.) و اگرچه خارج از جوهر خود ماهیت است ولى بالاخره صدق مىکند چون سلب، سلب تحصیلى است و معدوله نیست تا اینکه داخل در ذات باشد بهعنوان قضیۀ موجبه.»
فإنّ مجردَ کونِ الشیءِ سلبًا تحصیلیًا لا یوجِبُ صدقَه فی مرتبةِ الماهیةِ المأخوذةِ بنفسِها و إلا لصَدَقَ سلبُ الإمکانِ أیضًا.
«(حالا مرحوم آخوند دارد به آن اشکال مىکند که) مجرد اینکه یک شىء سلب تحصیلى است ایجاب نمىکند که صدق کند در مرتبۀ ماهیتى که أخذ مىشود به نفسش. والا اگر سلب تحصیلى بودن مجوّز براى حمل هر صفتى بر ماهیت بشود پس سلب امکان هم سلب تحصیلى است باید آن هم بر ماهیت حمل بشود.»
درحالتىکه ما مىگوییم: بله، اشکال ندارد، خب حمل بشود. وقتى که شما ماهیت را در مرتبۀ ذات من حیث هى تصور مىکنید سلب امکان هم بر ماهیت حمل کنید آسمان که خراب نمىشود و به زمین نمىآید! بهخاطر اینکه هم خود امکان بر ماهیت حمل نمىشود و [هم] صحیح است که بگوییم: سلب ضرورت وجود از ماهیت زید، [یعنی] صدق مىکند بر ماهیت زید عدم الضرورة الوجود و العدم. هم این صدق مىکند و هم عدم این صدق مىکند. مىگوییم: در ماهیت زید، نه عدم ضرورت وجود و عدم خوابیده و نه ثبوت این وصف که خالى بودن از ضرورت وجود و عدم است، این هم نخوابیده است. یعنى در این ماهیت زید، نه ضرورت خوابیده که ماهیت زید در آن ضرورت وجود هست، که مىبینیم نیست بلکه ماهیت زید حیوان و ناطقیت است. و نه در ماهیت زید، ضرورت وجود است و نه در ماهیت زید، عدم ضرورت وجود است. یعنى ماهیت زید مشروط به عدم ضرورت و عدم امتناع نیست که بهمحض اینکه شما زید را تصور مىکنید عدم ضرورت وجود و عدم امتناع هم در ذهن شما همراه با تصور ماهیت بیاید درحالتىکه چنین چیزى نمىآید.