منشأ اختلاف محمولات ماهیت در فلسفه اسلامی

این مطلبى را که مرحوم آخوند مى‌فرمایند که «قیاسًا علىٰ عوارضِها الوجودیةِ» بر این مسئله اشکال وارد مى‌کنند و مى‌گویند که این آقا آمده عوارض ماهیت را که امکان و وجوب و امتناع است اینها را با عوارض وجود قیاس کرده و گفته که ماهیت، مرتبه‌اش از مرتبۀ وجود أعلى است، درحالى‌که من عرض کردم ممکن است منظور ایشان فقط یک مقایسه و مشابهت باشد. یعنى ایشان مى‌خواهند این‌طور بفرمایند که مرتبۀ ماهیت من حیث هى هى که آن مرتبۀ لا بشرط از ذات و لا بشرط از عوارض وجود است، این ماهیت را مدنظر قرار مى‌دهیم، این ماهیتى که مرتبه‌اش أعلى است. یعنى ما دو نحو مى‌توانیم ماهیت را درنظر بگیریم: یک ماهیتى که مثل کلمه است. در کلمه یک‌وقت ما خصوصیات خود کلمه را مدنظر قرار مى‌دهیم یعنى وقتى که بحث از کلمه می‌کنیم، صحبت مى‌کنیم از کلّ صوتٍ یخرُجُ مِن فم، اسم این را کلمه مى‌گذاریم سواء کان حرفاً أو اسماً أو فعلاً، یک‌وقت این‌طور بحث مى‌کنیم و یک‌وقت مى‌گوییم که آن صوتى که از فم خارج مى‌شود و دلالت بر یک معنایى مى‌کند آن کلمه است که در اینجا خصوص یک مرتبۀ خاص از کلمه مورد نظر است. در تعریف دوم کلمه ما از ابهام بیرون آمده و به یک حرف و یا به یک معناى اسمى یا فعلى مبدل شده است. جامع بین این دو که کلمه آن صوتى است که از فم خارج مى‌شود و بین این صوتى که دلالت بر یک معنی مى‌کند، جامع بین این دو نظیر مانحن‌فیه خواهد شد. یعنى جامع بین این دو که یک معناى ابهامى است، هم شامل کلمه مى‌شود که آن کلمه ذات و ذاتیات کلمه است یعنى آن را ما بشرط شى‌ء یا بشرط لا درنظر مى‌گیریم و هم شامل کلمه‌اى خواهد شد که بشرط شىء و بشرط قیودى که در آنجا لحاظ مى‌شود، یکى از معانى سه‌گانه فعل و اسم و حرف در آنجا لحاظ مى‌شود. پس این مرتبۀ کلمه، مفهوم کلمۀ اطلاقى و ابهامى از این دو مرتبه بالاتر است.