بررسی قاعده شیخ اشراق در عقلی بودن امکان و وجوب و امتناع

درس یکصد و نود و ششم

بررسی قول شیخ اشراق بر استحالۀ وجود خارجی امکان و وجوب و امتناع (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

قاعدةٌ إشراقیةٌ:

قد وَضَعَ شیخُ الإشراقیین قاعدةً لکونِ الإمکان و أشباهِه أوصافاً عقلیةً لا صورةَ لها فی الأعیانِ بأنّ کلَّ طبیعةٍ عامةٍ یقتضی نوعُه إذا کانت له صورةٌ خارجیةٌ أن یتکرَّرَ متسلسلًا مترادفًا یَتولَّدُ منه فی الوجودِ سلاسلُ متولدةٌ معًا إلى لا نهایةَ.¹

قاعدۀ ‌شیخ اشراق بر استحالۀ وجود خارجی جهات ثلاث و اثبات ظرف تحقق اتصاف آنها در عقل

مطلبی را شیخ اشراق به‌عنوان یک قاعده برای استحالۀ وجود خارجیِ امکان و وجوب و امتناع بیان می‌کند. البته این مسئله در انتهای مسئلۀ امکان بالغیر مطرح می‌شود. یعنی با قضیۀ امکان بالغیر ارتباطی ندارد؛ حالا سواء اینکه امکان بالذات باشد یا بالغیر باشد و وجوب بالذات یا بالغیر باشد، علی‌أیّ‌حال ایشان برای نفی تحقق خارجی اوصاف عقلیه و انتزاعات عقلیه یک قاعده‌ای را مطرح می‌کنند و آن قاعده این است ما یک‌سری مفاهیمی داریم ـ همان‌طور که دیروز عرض شد ـ که این مفاهیم، ظرف تحقق آنها عقل است. اگرچه اتصاف، اتصاف در خارج است ولی ظرف تحقق عقل است. یعنی من‌باب‌مثال ما به زید می‌گوییم: ممکن الوجود اما اتصاف تحقق این امکان برای زید و تعیّنش در عالم عقل است. در عالم خارج همان‌طور که زید دارای اوصافی است مثل بیاض، مثل کم، مثل کیف، دارای وصفی به‌نام امکان نیست بلکه ظرف تحقق این صفت و تعینش در عقل است. عقل است و ذهن است که برای این اتصاف، یک معنی و یک مفهوم را تصور می‌کند. اگر تصور نمی‌کرد که زید را در خارج متصف به این امکان نمی‌کرد. پس معلوم می‌شود که عقل یک نحوه وجودی برای مفاهیم قائل است منتها آن وجود، وجود عقلی است.

مبنای استاد محترم در نحوۀ وجود ذهنی

إن‌شاءالله در بحث وجود ذهنی خواهد آمد کیفیت وجود مفهومات و کیفیت وجود معلوم که این کیفیت آیا به‌نحو کیف است که عارض بر عقل می‌شود و عارض بر ذهن می‌شود یا اینکه این وجود از نوع جوهر است، سواء کان هذا الوجود و هذا العلم من الاعراض أو من الجواهر؟ و این هم یک بحثی است. یا اینکه این وجود صرف انتساب است؛ یعنی انتساب این معلوم به نفس در وعاء و در ظرف ذهن. این نحوۀ تحقق عینی این وجود است ولیکن نه جوهر است و نه جزو اعراض است بلکه فقط یک انتسابی است بین ذهن و عقل و بین آن معلوم که معلوم بالذات است نه‌اینکه معلوم بالعرض است. بین آن معلوم بالذات که عبارت از صورت ذهنی است یک نحوه ارتباطی وجود دارد، اما اینکه این ارتباط به چه نحو است در اینجا این مطلب را بیان نمی‌کنند. یا اینکه همان‌طور که عرض می‌شود و نظر حقیر در بحث وجود ذهنی بود که مبنای مرحوم محقق دوانی هم خیلی به این مطلب شبیه بود این است که وجود ذهنی عبارت از نفس وجود خارجی اشیاء است منتها در ظرف ذهن. یعنی اگر قرار باشد که آن وجود، وجود عرض باشد، این هم وجودش وجود عرض است و اگر وجود، آن صورت ذهنی، مابإزائش در خارج جوهر باشد، این هم وجودش وجود جوهر است. بنابراین در اینکه آن نحوۀ وجود و آن حقیقت وجود تحقق دارد در آن بحثی نیست منتها در کیفیتش و در تعلقش و اتکاء و تدلی به نفس در آنجا مورد بحث قرار می‌گیرد.