انتزاع مفاهیم متعدد از مصداق واحد و نسبت صفات با ذات

من‌باب‌مثال اگر این کتاب قابل براى باز شدن نیست پس من هر کارى بخواهم‌ بکنم نمى‌توانم این کتاب را باز کنم. اینکه این کتاب را الان باز مى‌کنم و صفحه 175 را در اینجا مى‌آورم این معنایش این است که در اینجا یک صورت دیگرى از این کتاب پیدا شده، خارج از کتاب نیست، این کتاب همین است، تغییر نکرده، وزنش اضافه نشده، ولى این کتاب باز مى‌شود، صورت کتاب تفاوت مى‌کند، در عین حفظ هویت ذاتىِ کتاب، در عین حفظ هویت، صورت خارجى کتاب تفاوت مى‌کند. الان صورت خارجى کتاب به این نحو است بعد صورت خارجى کتاب این‌طور مى‌شود، آیا در کتاب تفاوتى به‌وجود آمده؟! تفاوتى به‌وجود نیامده، تفاوت در صورت خارجى است، نه‌اینکه تفاوت در اصل کتاب است. و به‌واسطۀ باز شدن کتاب، کتاب اسفار از کتاب اسفاریت خارج نمى‌شود باز کتاب اسفار است، باز مطالب در آن موجود است. ظهورات مظاهر پرودگار عیناً مثل همین مى‌ماند؛ یک مرتبه من صفحۀ 75 را مى‌آورم، یک مرتبه من اصلاً فقط جلد را باز مى‌کنم، یک وقت من کتاب را این‌طور مى‌گیرم یک‌وقت آن‌طور مى‌گیرم. این، این‌طور گرفتن و آن‌طور گرفتن، امر زائد بر کتاب و ذات کتاب نیست بلکه اطوارى است که آن اطوار، لازمۀ تحقق ذات است، یعنى چون کتاب استعداد و آمادگى اطوار مختلف را دارد، به‌واسطۀ جسم طبیعى که دارد و به‌واسطۀ جسم تعلیمى که حاکم بر کتاب است لذا کتاب به اطوار مختلف درمى‌آید درحالتى‌که چیزى بر کتاب اضافه نمى‌شود. غیر از لون و... است که لون عارض مى‌شود و بعد زائل مى‌شود، غیر از کم است که کم در یک وقت به این نحو ظاهر مى‌شود و بعد خارج مى‌شود، نه، این کتاب به این نحو است.

کتاب تکوین عبارت است از مظاهر و ظهورات پرودگار که تمام آن ظهورات و مظاهر، دخل و تصرفاتى است که ذات در خودش به‌وجود مى‌آورد. ذات در خودش دخل و تصرف به‌وجود مى‌آورد و ملائکه را خلق مى‌کند، به یک نحوه ذات در خودش دخل و تصرف به‌وجود مى‌آورد و حیوان را خلق مى‌کند، ذات به یک نحوۀ دیگرى در خودش دخل و تصرف به‌وجود مى‌آورد و انسان را خلق مى‌کند، زمین و زمان را خلق مى‌کند، شجر و حجر را خلق مى‌کند، تمام اینها دخل و تصرفاتى است که ذات که همان وجود بسیط است مى‌تواند در خودش به‌وجود بیاورد. و این غیر از آن جهت ترکیب است. حالا این علم ذات به خارج از آن محدودۀ بساطت خودش که در او تعیّنى وجود ندارد و او مى‌تواند متعیّن بشود، این قدرت ذات بر مخلوقات و بر معلولات، این حیات ذات نسبت به مخلوقات دیگر ـ نسبت به خودش که لازمۀ ذاتی‌اش است ـ این حیات و این قدرت و این علم، اینها اوصافى در مرتبۀ مادون تجرد ذاتى ذات هستند. آن تجرد ذاتىِ ذات است که عرفاء از او تعبیر به مقام «هو» مى‌کنند. مقام «هو»یى که علم و قدرت و حیات ذاتى لازمۀ اوست و مقام واحدیتى که این مقام واحدیت موجب بروز همۀ معالیل خارجى و موجب بروز همۀ مظاهر خارجى و تعینات خارجى خواهد بود. این قدرت و علم و حیات، مرتبه‌اش مرتبۀ مادون ذات است، این همان است که عرفاء مى‌گویند: در مرتبۀ ذات، علم و حیات و قدرت راه ندارد، این معنی مقصود است.