انتزاع مفاهیم متعدد از مصداق واحد و نسبت صفات با ذات

مطلبى را که دیروز به عرض رساندم این بود که یک‌وقت منظور از علم و حیات و قدرت عبارت است از لازمۀ ذاتى بقاء و تعیّن و تشخص خارجى یک شىء، اگر این‌طور است خب مشکلى نیست، اشکالى ندارد که ما علم و حیات و قدرت را عبارت از عین ذات بدانیم، یعنى عبارتٌ أخراى ذات. نه‌اینکه به حمل هو هو، ذات مساوى با حیات است بلکه به حمل شایع، این مفهوم عبارتٌ أخراى همان ذات است. من‌باب‌مثال در مورد میعان ماء، ماء عبارت است از یک ماده خارجى که از اکسیژن و ئیدروژن ترکیب مى‌شود و از بعضى چیزهاى دیگر. نفس ماء این است، حالا چیزهاى اضافى و... که قاطى آن مى‌شود جداى از اینها است. از ترکیب این دو، ماء را به‌وجود مى‌آورد ولى لازمۀ ذاتى ماء، میعان و سیلان است. نمى‌شود مائى وجود داشته باشد و این ماء، سیال نباشد و میعان نداشته باشد، این امکان ندارد. اگر باشد ثلج است، ثلج با ماء فرق مى‌کند و ما بحثمان در ماء است نه در ثلج.

بناء‌على‌هذا صحیح است که ما بگوییم: میعان و سیلان در مرتبۀ ذات نیست بلکه خارج از مرتبۀ ذات است و به‌عنوان یک وصف خارجِ محمول بر این ذات حمل مى‌شود؛ آیا مى‌توانیم یک‌هم‌چنین حرفى را بزنیم؟ نمى‌توانیم بزنیم! چون اوصافى را که به‌عنوان اوصاف خارج محمول بر ذات حمل مى‌شود اوصافى است که مى‌تواند وجود داشته باشد یا مى‌تواند وجود نداشته باشد. یعنى اوصاف ذاتىِ ذات، اوصاف خارج محمول نیستند که بر ذات حمل بشوند و یا اینکه محمول به ضمیمه باشند بلکه نفس ذاتى بودن این صفت براى آن ذات، خودِ همان اقتضا مى‌کند که این وصف در مرتبۀ ذات و همراه با ذات وجود داشته باشد تا مادامى که این ذات هست، و انفکاک بین ذات و بین این وصف مستحیل باشد. باز این مسئله در مورد بحث علم و حیات و قدرت در ذات بارى تعالى دقیق‌تر است چون میعان یک وصفى است که بعد از تحقق آن ترکب مائیت از اکسیژن و ئیدروژن به‌وجود مى‌آید. یعنى بعد از اینکه اکسیژن و ئیدروژن را شما با هم خلط کردید، مخلوط و ممزوج کردید و ماء خارجى به‌وجود آمد، لازمۀ این ماء خارجى میعان و سیلان است. اما بحث ما در علم و حیات و قدرت از این بالاتر است.